अष्टावक्रगीता

जनक उवाच॥ प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद् भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः

जनक म्हणतो: ज्याचे मन स्वभावतः रिकामे आहे, पण तो अनवधानाने भावांची कल्पना करतो, तो जागा असूनही झोपलेला असतो, कारण त्याची स्मृती क्षीण झाली आहे.

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा

माझ्यासाठी कुठे धन, कुठे मित्र, कुठे विषय आहेत? कुठे शास्त्र, कुठे ज्ञान आहे, जेव्हा माझी इच्छा पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे?

विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे। नैराश्ये बंधमोक्षे च न चिंता मुक्तये मम

साक्षीस्वरूप, परमात्मा, ईश्वर यांचा अनुभव मिळाल्यावर आणि आशा, बंधन, मुक्ती नसल्यामुळे मला मुक्तीसाठी चिंता नाही.

अंतर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते

ज्याच्या मनात कोणतीही कल्पना नाही आणि बाहेर तो मुक्तपणे वागतो, त्याला जी स्थिती येते ती भ्रमित व्यक्तीसारखीच असते; अशी स्थिती फक्त तोच जाणतो.

अष्टावक्र उवाच॥ यथातथोपदेशेन कृतार्थः सत्त्वबुद्धिमान्। आजीवमपि जिज्ञासुः परस्तत्र विमुह्यति

अष्टावक्र म्हणतो: जसा काही उपदेश मिळाला, त्याने पूर्णत्व मिळवलेला ज्ञानी समाधानी असतो; पण जिज्ञासू आयुष्यभरही त्या गोष्टीत गोंधळलेला राहतो.

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु

मुक्ती म्हणजे विषयांबद्दल उदासीनता; आणि बंधन म्हणजे विषयांमध्ये आसक्ती. हेच समजून घे, आणि मग तुझ्या इच्छेनुसार वाग.

वाग्मिप्राज्ञानमहोद्योगं जनं मूकजडालसं। करोति तत्त्वबोधोऽयमतस्त्यक्तो बुभुक्षभिः

सत्याची जाणीव झाल्यावर, वाक्पटू, बुद्धिमान आणि उत्साही माणसाही मुक, जड आणि आळशी होतो; म्हणूनच, जे लोक भोगाची इच्छा करतात ते हे टाळतात.

न त्वं देहो न ते देहो भोक्ता कर्ता न वा भवान्। चिद्रूपोऽसि सदा साक्षी निरपेक्षः सुखं चर

तू शरीर नाहीस, शरीर तुझं नाही; तू भोगणारा किंवा करणारा नाहीस. तू सतत साक्षी असणारा, निर्लिप्त, शुद्ध चेतना आहेस — आनंदाने वावर.

रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन। निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर

आसक्ती आणि द्वेष हे मनाचे गुण आहेत; मन तुझं कधीच नाही. तू भेदरहित, शुद्ध चेतना आहेस, बदलरहित — आनंदाने वावर.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। विज्ञाय निरहंकारो निर्ममस्त्वं सुखी भव

सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःला आणि सर्व प्राणी स्वतःमध्ये पाहून, अहंकार आणि ममत्व सोड, आणि सुखी हो.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरंगा इव सागरे। तत्त्वमेव न सन्देहश्चिन्मूर्ते विज्वरो भव

ज्या मध्ये हे विश्व समुद्रातील लाटांसारखे चमकतं, तेच खरे सत्य आहे, यात शंका नाही. चेतनारूपा, चिंता सोड आणि शांत हो.

श्रद्धस्व तात श्रद्धस्व नात्र मोऽहं कुरुष्व भोः। ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः

विश्वास ठेव, प्रिय, विश्वास ठेव — इथे भ्रम करू नकोस. आत्मा म्हणजे ज्ञानाचा स्वरूप, दिव्य आणि प्रकृतीच्या पलीकडे.

गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गंता नागंता किमेनमनुशोचसि

गुणांनी वेढलेला शरीर उभा राहतो, येतो आणि जातो. आत्मा न येतो, न जातो — मग त्यासाठी तू शोक का करतोस?

देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः। क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः

शरीर कल्पांच्या शेवटपर्यंत राहू दे, किंवा आजच जाऊ दे — शुद्ध चेतना असलेल्या तुला वाढ किंवा घट कुठे आहे?

त्वय्यनंतमहांभोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः

तुझ्यात, अनंत समुद्रात, विश्वाच्या लाटा स्वाभाविकपणे उठतात; त्या उठोत किंवा शांत होवोत, तुला ना वाढ ना कमी.

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत्। अतः कस्य कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

प्रिय, तू शुद्ध चेतना आहेस; हे जग तुझ्यापासून वेगळं नाही. मग, कुणासाठी, कसा आणि कुठे स्वीकार किंवा त्यागाची कल्पना असू शकते?

एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि। कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च

तुझ्यात, एकमेव, अविनाशी, शांत, शुद्ध चेतनाच्या आकाशात — जन्म, कर्म किंवा अहंकार कसा असू शकतो?

यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे। किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकांगदनूपुरम्

तू जे काही पाहतोस, तिथे फक्त तूच प्रकट होतोस. कडे, बाजूबंद किंवा पैंजण सोन्यापासून वेगळे चमकतात का?

अयं सोऽहमयं नाहं विभागमिति संत्यज। सर्वमात्मेति निश्चित्य निःसङ्कल्पः सुखी भव

‘हे मी आहे, हे मी नाही’ अशी विभागणी सोड. सर्व काही आत्मा आहे हे ठरवून, सर्व विचारांपासून मुक्त हो आणि सुखी हो.

तवैवाज्ञानतो विश्वं त्वमेकः परमार्थतः। त्वत्तोऽन्यो नास्ति संसारी नासंसारी च कश्चन

अज्ञानामुळे विश्व दिसतं; पण खऱ्या अर्थाने तू एकटाच आहेस. तुझ्याशिवाय दुसरा कुणी बंधनात किंवा मुक्त नाही.

भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

हे विश्व फक्त भ्रम आहे, काहीच नाही हे ठरव. इच्छा नसलेल्या, शुद्ध चेतना असलेल्या तुला काहीच उरलेलं नाही, आणि तू शांत होतोस.

एक एव भवांभोधावासीदस्ति भविष्यति। न ते बन्धोऽस्ति मोक्षो वा कृत्यकृत्यः सुखं चर

अस्तित्वाच्या एकमेव समुद्रात, फक्त एकच आहे — भूत, वर्तमान आणि भविष्य. तुला ना बंधन, ना मुक्ती, ना काही करायचं, ना काही टाळायचं — आनंदाने वावर.

मा सङ्कल्पविकल्पाभ्यां चित्तं क्षोभय चिन्मय। उपशाम्य सुखं तिष्ठ स्वात्मन्यानन्दविग्रहे

संकल्प आणि विकल्पांनी मन अस्वस्थ करू नकोस, चेतनारूपा. शांत हो, सुखाने स्वतःच्या आनंदमय स्वरूपात राह.

त्यजैव ध्यानं सर्वत्र मा किंचिद् हृदि धारय। आत्मा त्वं मुक्त एवासि किं विमृश्य करिष्यसि

ध्यान पूर्णपणे सोडून दे. मनात काहीही धरू नकोस. तू आत्मा आहेस, आधीच मुक्त आहेस—विचार करून काय साध्य करशील?

अष्टावक्र उवाच॥ आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः। तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणाद् ऋते

अष्टावक्र म्हणाले: कितीही वेळा विविध शास्त्रे सांग किंवा ऐक, पुत्रा, तरी सर्व विसरल्याशिवाय तुला स्वतःची शांती मिळणार नाही.

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते। चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति

भोग, कर्म किंवा समाधी—तुला जे हवे ते कर, ज्ञानी. पण सर्व इच्छा संपल्यावर तुझे मन अत्यंत आनंदी होईल.

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन। अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम्

प्रयत्नामुळे प्रत्येकजण दुःखी होतो; हे कुणालाही ठाऊक नाही. या शिकवणीमुळे भाग्यवानांना शांती मिळते.

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि। तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नन्यस्य कस्यचित्

ज्याला क्षणभराच्या कृतीमुळेही त्रास होतो, तो आळशीपणात सर्वात पुढे आहे; सुख त्यालाच मिळते, दुसऱ्याला नाही.

इदं कृतमिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तं यदा मनः। धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत्

हे केले, हे नाही—अशा द्वंद्वातून मन मुक्त झाले की, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष याबद्दल ते उदासीन होते.