अष्टावक्रगीता

कर्मानुष्ठानमज्ञानाद् यथैवोपरमस्तथा। बुध्वा सम्यगिदं तत्त्वं एवमेवाहमास्थितः

कर्माची अंमलबजावणी अज्ञानामुळे थांबते, तसेच हे तत्त्व नीट समजून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

अचिंत्यं चिंत्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

अविचार्य गोष्टींचा विचार केला तरी तो विचारच ठरतो; म्हणून त्या ध्यानाचा त्याग करून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

एवमेव कृतं येन स कृतार्थो भवेदसौ। एवमेव स्वभावो यः स कृतार्थो भवेदसौ

जो या प्रकारे वागतो, तो पूर्ण होतो; ज्याचा स्वभाव असाच आहे, तोही पूर्ण होतो.

जनक उवाच॥ अकिंचनभवं स्वास्थं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभं। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्

जनक म्हणतो: काहीच नसणे आणि स्वतःमध्ये स्थिर राहणे, हे फक्त काउपीन असलेल्या साधकालाही दुर्मिळ आहे; स्वीकार आणि त्याग सोडून मी येथे सुखाने बसलो आहे.

कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खेद्यते। मनः कुत्रापि तत्त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्

कुठेतरी शरीर थकतो, कुठेतरी जिभा थकते, कुठेतरी मन थकते; हे सर्व सोडून मी सुखाने स्वतःमध्ये स्थिर आहे.

कृतं किमपि नैव स्याद् इति संचिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत् कृत्वासे यथासुखम्

खरे विचार करता काहीच केले जात नाही, हे समजून जेव्हा जे करावे लागते ते करून मी सुखाने बसतो.

कर्मनैष्कर्म्यनिर्बन्धभावा देहस्थयोगिनः। संयोगायोगविरहादहमासे यथासुखम्

शरीरात राहणाऱ्या योग्याला कर्म किंवा अकर्माची सक्ती नसते; संयोग किंवा वियोग नसल्यामुळे मी सुखाने बसतो.

अर्थानर्थौ न मे स्थित्या गत्या न शयनेन वा। तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् तस्मादहमासे यथासुखम्

माझ्या उभ्या राहण्यात, चालण्यात किंवा झोपण्यात लाभ किंवा हानी नाही; उभा, चालत किंवा झोपलेला असताना मी सुखाने बसतो.

स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मदहमासे यथासुखम्

झोपेत मला हानी नाही, प्रयत्नात सिद्धी नाही; नाश आणि आनंद सोडून मी सुखाने बसतो.

सुखादिरूपा नियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्

सुख वगैरे भाव मनातच असतात, हे वारंवार पाहून शुभ आणि अशुभ सोडून मी सुखाने बसतो.

जनक उवाच॥ प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद् भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः

जनक म्हणतो: ज्याचे मन स्वभावतः रिकामे आहे, पण तो अनवधानाने भावांची कल्पना करतो, तो जागा असूनही झोपलेला असतो, कारण त्याची स्मृती क्षीण झाली आहे.

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा

माझ्यासाठी कुठे धन, कुठे मित्र, कुठे विषय आहेत? कुठे शास्त्र, कुठे ज्ञान आहे, जेव्हा माझी इच्छा पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे?

विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे। नैराश्ये बंधमोक्षे च न चिंता मुक्तये मम

साक्षीस्वरूप, परमात्मा, ईश्वर यांचा अनुभव मिळाल्यावर आणि आशा, बंधन, मुक्ती नसल्यामुळे मला मुक्तीसाठी चिंता नाही.

अंतर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते

ज्याच्या मनात कोणतीही कल्पना नाही आणि बाहेर तो मुक्तपणे वागतो, त्याला जी स्थिती येते ती भ्रमित व्यक्तीसारखीच असते; अशी स्थिती फक्त तोच जाणतो.

अष्टावक्र उवाच॥ यथातथोपदेशेन कृतार्थः सत्त्वबुद्धिमान्। आजीवमपि जिज्ञासुः परस्तत्र विमुह्यति

अष्टावक्र म्हणतो: जसा काही उपदेश मिळाला, त्याने पूर्णत्व मिळवलेला ज्ञानी समाधानी असतो; पण जिज्ञासू आयुष्यभरही त्या गोष्टीत गोंधळलेला राहतो.

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु

मुक्ती म्हणजे विषयांबद्दल उदासीनता; आणि बंधन म्हणजे विषयांमध्ये आसक्ती. हेच समजून घे, आणि मग तुझ्या इच्छेनुसार वाग.

वाग्मिप्राज्ञानमहोद्योगं जनं मूकजडालसं। करोति तत्त्वबोधोऽयमतस्त्यक्तो बुभुक्षभिः

सत्याची जाणीव झाल्यावर, वाक्पटू, बुद्धिमान आणि उत्साही माणसाही मुक, जड आणि आळशी होतो; म्हणूनच, जे लोक भोगाची इच्छा करतात ते हे टाळतात.

न त्वं देहो न ते देहो भोक्ता कर्ता न वा भवान्। चिद्रूपोऽसि सदा साक्षी निरपेक्षः सुखं चर

तू शरीर नाहीस, शरीर तुझं नाही; तू भोगणारा किंवा करणारा नाहीस. तू सतत साक्षी असणारा, निर्लिप्त, शुद्ध चेतना आहेस — आनंदाने वावर.

रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन। निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर

आसक्ती आणि द्वेष हे मनाचे गुण आहेत; मन तुझं कधीच नाही. तू भेदरहित, शुद्ध चेतना आहेस, बदलरहित — आनंदाने वावर.

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। विज्ञाय निरहंकारो निर्ममस्त्वं सुखी भव

सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःला आणि सर्व प्राणी स्वतःमध्ये पाहून, अहंकार आणि ममत्व सोड, आणि सुखी हो.

विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरंगा इव सागरे। तत्त्वमेव न सन्देहश्चिन्मूर्ते विज्वरो भव

ज्या मध्ये हे विश्व समुद्रातील लाटांसारखे चमकतं, तेच खरे सत्य आहे, यात शंका नाही. चेतनारूपा, चिंता सोड आणि शांत हो.

श्रद्धस्व तात श्रद्धस्व नात्र मोऽहं कुरुष्व भोः। ज्ञानस्वरूपो भगवानात्मा त्वं प्रकृतेः परः

विश्वास ठेव, प्रिय, विश्वास ठेव — इथे भ्रम करू नकोस. आत्मा म्हणजे ज्ञानाचा स्वरूप, दिव्य आणि प्रकृतीच्या पलीकडे.

गुणैः संवेष्टितो देहस्तिष्ठत्यायाति याति च। आत्मा न गंता नागंता किमेनमनुशोचसि

गुणांनी वेढलेला शरीर उभा राहतो, येतो आणि जातो. आत्मा न येतो, न जातो — मग त्यासाठी तू शोक का करतोस?

देहस्तिष्ठतु कल्पान्तं गच्छत्वद्यैव वा पुनः। क्व वृद्धिः क्व च वा हानिस्तव चिन्मात्ररूपिणः

शरीर कल्पांच्या शेवटपर्यंत राहू दे, किंवा आजच जाऊ दे — शुद्ध चेतना असलेल्या तुला वाढ किंवा घट कुठे आहे?

त्वय्यनंतमहांभोधौ विश्ववीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न ते वृद्धिर्न वा क्षतिः

तुझ्यात, अनंत समुद्रात, विश्वाच्या लाटा स्वाभाविकपणे उठतात; त्या उठोत किंवा शांत होवोत, तुला ना वाढ ना कमी.

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत्। अतः कस्य कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

प्रिय, तू शुद्ध चेतना आहेस; हे जग तुझ्यापासून वेगळं नाही. मग, कुणासाठी, कसा आणि कुठे स्वीकार किंवा त्यागाची कल्पना असू शकते?

एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि। कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च

तुझ्यात, एकमेव, अविनाशी, शांत, शुद्ध चेतनाच्या आकाशात — जन्म, कर्म किंवा अहंकार कसा असू शकतो?

यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे। किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकांगदनूपुरम्

तू जे काही पाहतोस, तिथे फक्त तूच प्रकट होतोस. कडे, बाजूबंद किंवा पैंजण सोन्यापासून वेगळे चमकतात का?

अयं सोऽहमयं नाहं विभागमिति संत्यज। सर्वमात्मेति निश्चित्य निःसङ्कल्पः सुखी भव

‘हे मी आहे, हे मी नाही’ अशी विभागणी सोड. सर्व काही आत्मा आहे हे ठरवून, सर्व विचारांपासून मुक्त हो आणि सुखी हो.