अष्टावक्रगीता

सुखदुःखे जन्ममृत्यू दैवादेवेति निश्चयी। साध्यादर्शी निरायासः कुर्वन्नपि न लिप्यते

सुखदुःख, जन्ममृत्यू हे सगळं नशिबावरच आहे हे ठामपणे समजून, जो काय करावं ते पाहतो आणि सहजतेने वागत असतो, तो कर्तव्य करत असतानाही त्याला काही चिकटत नाही.

चिन्तया जायते दुःखं नान्यथेहेति निश्चयी। तया हीनः सुखी शान्तः सर्वत्र गलितस्पृहः

फक्त विचारांमुळेच दुःख निर्माण होतं, दुसऱ्या कुठल्याही कारणाने नाही हे ठामपणे समजून, जो विचारमुक्त आहे तो सर्वत्र सुखी, शांत आणि इच्छा विरहित असतो.

नाहं देहो न मे देहो बोधोऽहमिति निश्चयी। कैवल्यं इव संप्राप्तो न स्मरत्यकृतं कृतम्

'मी शरीर नाही, शरीर माझं नाही; मी म्हणजेच ज्ञान' असं ठामपणे समजून, जो एकटा असतो तो मुक्त झाल्यासारखा होतो आणि केलेलं किंवा न केलेलं काहीच आठवत नाही.

आब्रह्मस्तंबपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः

'ब्रह्मदेवापासून गवताच्या काडीपर्यंत, मीच सर्व आहे' असं ठामपणे समजून, जो द्वैतशून्य, शुद्ध, शांत आणि मिळालं किंवा मिळालं नाही याची चिंता न करणारा असतो.

नाश्चर्यमिदं विश्वं न किंचिदिति निश्चयी। निर्वासनः स्फूर्तिमात्रो न किंचिदिव शाम्यति

'हे विश्व काही अद्भुत नाही, आणि काहीच नाही' असं ठामपणे समजून, जो सर्व इच्छा सोडून फक्त चेतनेत राहतो, तो जणू काहीच नाही अशा शांततेत स्थिर होतो.

जनक उवाच॥ कायकृत्यासहः पूर्वं ततो वाग्विस्तरासहः। अथ चिन्तासहस्तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

जनक म्हणाले — आधी मला शरीराने काही करणे जमत नव्हते; मग बोलून विस्ताराने सांगणे शक्य नव्हते; नंतर विचार करणेही अशक्य झाले — अशा प्रकारे मी या स्थितीत स्थिर झालो आहे.

प्रीत्यभावेन शब्दादेरदृश्यत्वेन चात्मनः। विक्षेपैकाग्रहृदय एवमेवाहमास्थितः

शब्द वगैरे गोष्टींमध्ये आनंद न मिळणं, आणि आत्मा नजरेस न पडणं, मन एकाग्र आणि स्थिर असणं — या सर्वांमुळे मी असाच स्थिर झालो आहे.

समाध्यासादिविक्षिप्तौ व्यवहारः समाधये। एवं विलोक्य नियमं एवमेवाहमास्थितः

समाधीची साधना किंवा अन्य कृती हीच समाधीपासून विचलित करणारी आहे, हे लक्षात घेऊन मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

हेयोपादेयविरहाद् एवं हर्षविषादयोः। अभावादद्य हे ब्रह्मन्न् एवमेवाहमास्थितः

हे ब्रह्मन्, स्वीकार किंवा त्याग काहीच नसल्यामुळे आनंद आणि दुःखही उत्पन्न होत नाहीत, हे ओळखून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

आश्रमानाश्रमं ध्यानं चित्तस्वीकृतवर्जनं। विकल्पं मम वीक्ष्यैतैरेवमेवाहमास्थितः

आश्रम, अनाश्रम, ध्यान, मनाचे विचार स्वीकारणे — हे सर्व केवळ कल्पना आहेत, हे पाहून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

कर्मानुष्ठानमज्ञानाद् यथैवोपरमस्तथा। बुध्वा सम्यगिदं तत्त्वं एवमेवाहमास्थितः

कर्माची अंमलबजावणी अज्ञानामुळे थांबते, तसेच हे तत्त्व नीट समजून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

अचिंत्यं चिंत्यमानोऽपि चिन्तारूपं भजत्यसौ। त्यक्त्वा तद्भावनं तस्माद् एवमेवाहमास्थितः

अविचार्य गोष्टींचा विचार केला तरी तो विचारच ठरतो; म्हणून त्या ध्यानाचा त्याग करून मी याच प्रकारे स्थिर झालो आहे.

एवमेव कृतं येन स कृतार्थो भवेदसौ। एवमेव स्वभावो यः स कृतार्थो भवेदसौ

जो या प्रकारे वागतो, तो पूर्ण होतो; ज्याचा स्वभाव असाच आहे, तोही पूर्ण होतो.

जनक उवाच॥ अकिंचनभवं स्वास्थं कौपीनत्वेऽपि दुर्लभं। त्यागादाने विहायास्मादहमासे यथासुखम्

जनक म्हणतो: काहीच नसणे आणि स्वतःमध्ये स्थिर राहणे, हे फक्त काउपीन असलेल्या साधकालाही दुर्मिळ आहे; स्वीकार आणि त्याग सोडून मी येथे सुखाने बसलो आहे.

कुत्रापि खेदः कायस्य जिह्वा कुत्रापि खेद्यते। मनः कुत्रापि तत्त्यक्त्वा पुरुषार्थे स्थितः सुखम्

कुठेतरी शरीर थकतो, कुठेतरी जिभा थकते, कुठेतरी मन थकते; हे सर्व सोडून मी सुखाने स्वतःमध्ये स्थिर आहे.

कृतं किमपि नैव स्याद् इति संचिन्त्य तत्त्वतः। यदा यत्कर्तुमायाति तत् कृत्वासे यथासुखम्

खरे विचार करता काहीच केले जात नाही, हे समजून जेव्हा जे करावे लागते ते करून मी सुखाने बसतो.

कर्मनैष्कर्म्यनिर्बन्धभावा देहस्थयोगिनः। संयोगायोगविरहादहमासे यथासुखम्

शरीरात राहणाऱ्या योग्याला कर्म किंवा अकर्माची सक्ती नसते; संयोग किंवा वियोग नसल्यामुळे मी सुखाने बसतो.

अर्थानर्थौ न मे स्थित्या गत्या न शयनेन वा। तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् तस्मादहमासे यथासुखम्

माझ्या उभ्या राहण्यात, चालण्यात किंवा झोपण्यात लाभ किंवा हानी नाही; उभा, चालत किंवा झोपलेला असताना मी सुखाने बसतो.

स्वपतो नास्ति मे हानिः सिद्धिर्यत्नवतो न वा। नाशोल्लासौ विहायास्मदहमासे यथासुखम्

झोपेत मला हानी नाही, प्रयत्नात सिद्धी नाही; नाश आणि आनंद सोडून मी सुखाने बसतो.

सुखादिरूपा नियमं भावेष्वालोक्य भूरिशः। शुभाशुभे विहायास्मादहमासे यथासुखम्

सुख वगैरे भाव मनातच असतात, हे वारंवार पाहून शुभ आणि अशुभ सोडून मी सुखाने बसतो.

जनक उवाच॥ प्रकृत्या शून्यचित्तो यः प्रमादाद् भावभावनः। निद्रितो बोधित इव क्षीणसंस्मरणो हि सः

जनक म्हणतो: ज्याचे मन स्वभावतः रिकामे आहे, पण तो अनवधानाने भावांची कल्पना करतो, तो जागा असूनही झोपलेला असतो, कारण त्याची स्मृती क्षीण झाली आहे.

क्व धनानि क्व मित्राणि क्व मे विषयदस्यवः। क्व शास्त्रं क्व च विज्ञानं यदा मे गलिता स्पृहा

माझ्यासाठी कुठे धन, कुठे मित्र, कुठे विषय आहेत? कुठे शास्त्र, कुठे ज्ञान आहे, जेव्हा माझी इच्छा पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे?

विज्ञाते साक्षिपुरुषे परमात्मनि चेश्वरे। नैराश्ये बंधमोक्षे च न चिंता मुक्तये मम

साक्षीस्वरूप, परमात्मा, ईश्वर यांचा अनुभव मिळाल्यावर आणि आशा, बंधन, मुक्ती नसल्यामुळे मला मुक्तीसाठी चिंता नाही.

अंतर्विकल्पशून्यस्य बहिः स्वच्छन्दचारिणः। भ्रान्तस्येव दशास्तास्तास्तादृशा एव जानते

ज्याच्या मनात कोणतीही कल्पना नाही आणि बाहेर तो मुक्तपणे वागतो, त्याला जी स्थिती येते ती भ्रमित व्यक्तीसारखीच असते; अशी स्थिती फक्त तोच जाणतो.

अष्टावक्र उवाच॥ यथातथोपदेशेन कृतार्थः सत्त्वबुद्धिमान्। आजीवमपि जिज्ञासुः परस्तत्र विमुह्यति

अष्टावक्र म्हणतो: जसा काही उपदेश मिळाला, त्याने पूर्णत्व मिळवलेला ज्ञानी समाधानी असतो; पण जिज्ञासू आयुष्यभरही त्या गोष्टीत गोंधळलेला राहतो.

मोक्षो विषयवैरस्यं बन्धो वैषयिको रसः। एतावदेव विज्ञानं यथेच्छसि तथा कुरु

मुक्ती म्हणजे विषयांबद्दल उदासीनता; आणि बंधन म्हणजे विषयांमध्ये आसक्ती. हेच समजून घे, आणि मग तुझ्या इच्छेनुसार वाग.

वाग्मिप्राज्ञानमहोद्योगं जनं मूकजडालसं। करोति तत्त्वबोधोऽयमतस्त्यक्तो बुभुक्षभिः

सत्याची जाणीव झाल्यावर, वाक्पटू, बुद्धिमान आणि उत्साही माणसाही मुक, जड आणि आळशी होतो; म्हणूनच, जे लोक भोगाची इच्छा करतात ते हे टाळतात.

न त्वं देहो न ते देहो भोक्ता कर्ता न वा भवान्। चिद्रूपोऽसि सदा साक्षी निरपेक्षः सुखं चर

तू शरीर नाहीस, शरीर तुझं नाही; तू भोगणारा किंवा करणारा नाहीस. तू सतत साक्षी असणारा, निर्लिप्त, शुद्ध चेतना आहेस — आनंदाने वावर.

रागद्वेषौ मनोधर्मौ न मनस्ते कदाचन। निर्विकल्पोऽसि बोधात्मा निर्विकारः सुखं चर

आसक्ती आणि द्वेष हे मनाचे गुण आहेत; मन तुझं कधीच नाही. तू भेदरहित, शुद्ध चेतना आहेस, बदलरहित — आनंदाने वावर.