अष्टावक्रगीता

अष्टावक्र उवाच॥ मुक्तिं इच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज

मुक्ती हवी असेल तर, पुत्रा, विषयांना विषासारखे टाकून दे. क्षमा, साधेपणा, दया, समाधान आणि सत्य हे अमृतासारखे अंगीकार.

न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये

तू पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू किंवा आकाश नाहीस; या सर्वांचा साक्षी असणाऱ्या, चैतन्यस्वरूप आत्म्याला ओळख — मुक्तीसाठी.

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि। अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि

देहापासून वेगळे राहून, चैतन्यात विश्रांती घेतलीस तर, तात्काळ सुखी, शांत आणि बंधनमुक्त होशील.

न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव

तू कोणत्याही जातीचा किंवा आश्रमाचा नाहीस, आणि इंद्रियांच्या आवडत्या गोष्टींपैकीही नाहीस; तू निर्लेप, निराकार, विश्वाचा साक्षीदार आहेस — सुखी रहा.

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा

धर्म, अधर्म, सुख, दुःख हे मनाचे निर्माण आहे, तुझे नाही, हे महात्म्या; तू कर्ता किंवा भोक्ता नाहीस — नेहमीच मुक्त आहेस.

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा। अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम्

तू सर्वांचा एकमेव पाहणारा आहेस, नेहमीच जवळजवळ मुक्त आहेस; पण दुसऱ्याला पाहणारा म्हणून पाहणे, हेच तुझे बंधन आहे.

अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव

‘मी कर्ता आहे’ या अहंकाराच्या काळ्या विषारी सर्पाने दंशलेला, ‘मी कर्ता नाही’ या विश्वासाचे अमृत पिऊन सुखी हो.

एको विशुद्धबोधोऽहं इति निश्चयवह्निना। प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव

‘मी एक शुद्ध चैतन्य आहे’ या ठाम विश्वासाच्या अग्नीने अज्ञानाचा दाट जंगल जाळ; शोकमुक्त होऊन सुखी रहा.

यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्। आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव

जिथे हे सर्व विश्व कल्पनेत भासते, जसे दोरावर साप दिसतो, तिथे परमसुख आणि आनंद मिळतो; तूच ते चैतन्य आहेस — सुखी रहा.

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किंवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्

जो स्वतःला मुक्त मानतो, तो खरंच मुक्त असतो; जो स्वतःला बांधलेला मानतो, तो बांधलेला असतो. ही गोष्ट खरी आहे — जशी मनाची धारणा, तशीच प्राप्ती.

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असंगो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात्संसारवानिव

आत्मा साक्षीदार, सर्वत्र व्यापलेला, पूर्ण, एक, मुक्त, चैतन्य, निष्क्रिय, निर्लेप, निराशा, शांत आहे — भ्रमामुळेच संसारात असल्यासारखा वाटतो.

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय। आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम्

स्वतःला बदलत नसलेल्या, अद्वैत चैतन्य म्हणून विचार कर; ‘मी भास आहे’ हा भ्रम सोडून, बाह्य आणि अंतर्गत भावनाही सोड.

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक। बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तःनिकृत्य सुखी भव

देहाभिमानाच्या पाशात तू खूप काळ बांधलेला आहेस, पुत्रा; ‘मी चैतन्य आहे’ या ज्ञानाच्या तलवारीने तो तोड आणि सुखी हो.

निःसंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरंजनः। अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठति

तू निर्लेप, निष्क्रिय, स्वतः उजळणारा आणि निर्मळ आहेस; पण ध्यानाचा अभ्यास करणे, हेच तुझे बंधन आहे.

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्

हे विश्व तुझ्यामुळे व्यापलेले आहे; ते तुझ्यावर गुंफलेले आहे, जसे आहे तसे. तुझं स्वरूप शुद्ध, जागृत चैतन्य आहे — क्षुद्र मनोवृत्तीकडे जाऊ नकोस.

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः। अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः

निरपेक्ष, बदल न होणारा, पूर्ण, थंड मनाचा, गाढ बुद्धीचा, अशांत न होणारा, आणि फक्त चैतन्यात रमणारा हो.

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलं। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसंभवः

जे आकारात आहे ते असत्य समज, आणि जे निराकार आहे तेच स्थिर समज; या सत्याच्या उपदेशाने पुन्हा जन्म मिळत नाही.

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः

जसा आरशातल्या प्रतिमेत आतून आणि सर्व बाजूंनी तोच असतो, तसाच या शरीरात आतून आणि सर्वत्र परमेश्वर आहे.

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा

जसा एकच आकाश घड्यात आतून आणि बाहेर सर्वत्र असतो, तसाच शाश्वत, अखंड ब्रह्म सर्व जीवांमध्ये आहे.

जनक उवाच॥ अहो निरंजनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः। एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडंबितः

जनक म्हणतो: अहो! मी निर्मळ, शांत, जागरूकता स्वरूप आहे, प्रकृतीच्या पलीकडे आहे; इतका काळ मी अज्ञानामुळे भ्रमित होतो.

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्। अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन

जसा मी एकटा हे शरीर उजळतो, तसाच मी जगही उजळतो; म्हणून हे सर्व जग माझे आहे, किंवा काहीच माझे नाही.

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना। कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते

आता शरीर आणि विश्व सोडून, काही कौशल्याने मी परमात्मा पाहतो.

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम्

जसा लाटा, फेस आणि बुडबुडे पाण्यापासून वेगळे नाहीत, तसाच आत्म्यातून उत्पन्न झालेला विश्व आत्म्यापासून वेगळा नाही.

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम्

जसा विचार केला तर कापड फक्त धाग्यांनी बनलेला असतो, तसा विचार केला तर हे विश्व फक्त आत्म्याच्या तत्त्वाने बनलेले आहे.

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्

जशी साखर ऊसाच्या रसापासून बनते आणि त्याने व्यापलेली असते, तसाच विश्व माझ्यापासून बनले आहे आणि अखंडपणे माझ्याने व्यापलेले आहे.

आत्मज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते। रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि

आत्मज्ञानामुळे जग उजळते; आत्मज्ञान नसल्याने ते उजळत नाही. दोर्याला साप म्हणून अज्ञानाने दिसते; ज्ञानाने तो दोराच दिसतो.

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः। यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि

माझे स्वरूपच प्रकाश आहे; मी त्यापासून वेगळा नाही. जेव्हा विश्व उजळते, तेव्हा मीच उजळतो.

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा

अहो! अज्ञानामुळे कल्पित विश्व माझ्यातच दिसते, जसा शिंपल्यात चांदी, दोर्यात साप किंवा सूर्यकिरणात पाणी दिसते.

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा

विश्व माझ्यातून उत्पन्न झाले आणि ते पुन्हा माझ्यातच विलीन होईल, जसा मडका मातीमध्ये, लाट पाण्यात किंवा कडे सोन्यात विलीन होते.