सर्वत्र समाधानी, परिस्थितीनुसार वागत, मुक्तपणे देशभर फिरणारा, रात्र जेथे येईल तेथे झोपणारा—असा तो स्थितप्रज्ञ आहे. त्याचे शरीर पडो वा उभे राहो, त्या महात्म्याला त्याची काहीच चिंता नसते; तो आपल्या स्वभावातच विश्रांती घेतो आणि सर्व जन्ममरणाच्या फेर्यांना विसरलेला असतो. त्याच्याकडे काहीच नाही, तो इच्छेनुसार फिरतो, द्वैतापासून मुक्त आणि सर्व शंका छाटलेल्या, सर्व गोष्टींना अलिप्त—असा ज्ञानी आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वातच आनंद मानतो. तो स्थितप्रज्ञ, आसक्तीपासून मुक्त, माती, दगड आणि सोन्याला सारखेच मानणारा, हृदयातील सर्व ग्रंथी तुटलेल्या, राग आणि अज्ञानाचा अंधार नाहीसा झालेला—असा तेजस्वी दिसतो. जो सर्वत्र अनवधान आहे, त्याच्या हृदयात कोणतेही संस्कार राहत नाहीत; मुक्त, समाधानी आत्म्याशी तुलना कोण करू शकेल? तो जाणूनही जाणत नाही, पाहूनही पाहात नाही, बोलूनही बोलत नाही—सर्व संस्कारांपासून मुक्त असलेल्याशिवाय असा कोण असू शकेल? तो भिक्षुक असो वा राजा, ज्याच्या मनात चांगले-वाईटाचा विचार उरलेला नाही, असा निराश्रयी तेजस्वी दिसतो. पूर्णत्व पावलेल्या, शुद्ध, सच्चरित्र, कपटमुक्त योग्यासाठी—मुक्तीसाठी, संयमासाठी, वा सत्याची खात्री मिळवण्यासाठी काहीच उरत नाही. जो आत्म्यात तृप्त आहे, अपेक्षारहित, दुःखापासून मुक्त, त्याने अंतःकरणात जे काही अनुभवले, ते कसे सांगायचे आणि कोणाला? तो झोपेत असला तरी गाढ झोपेत नाही, स्वप्नात असला तरी तेथे पडलेला नाही, जागृत असला तरी जागृत नाही—असा स्थितप्रज्ञ प्रत्येक क्षणी पूर्ण आहे. ज्ञानी दिसतो विचारात मग्न, पण त्याच्याकडे विचार नाहीत; इंद्रिये असूनही जणू इंद्रियेच नाहीत; बुद्धी असूनही जणू बुद्धी नाही; अहंकार असूनही अहंकार नाही. तो न आनंदी, न दुःखी; न अलिप्त, न आसक्त; न मोक्षाचा इच्छुक, न मुक्त; तो काहीच नाही, आणि काही नसणेही नाही. गोंधळात असूनही गोंधळलेला नाही, समाधीत असूनही तल्लीन नाही, जडपणात असूनही जड नाही, विद्या असूनही पंडित नाही. स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर, जे झाले त्यात आणि न झालेल्यात समाधान मानणारा, सर्वत्र समभावाने वागणारा, कारण इच्छा नाही, तो केलेले किंवा न केलेले आठवत नाही. स्तुती केली तरी आनंदित होत नाही, निंदा केली तरी रागावत नाही; मृत्यूने विचलित होत नाही, जीवनात हर्ष मानत नाही. त्याचे मन शांत आहे, तो ना गर्दीकडे धावतो, ना जंगलात पळतो; जसा आहे तसा, जिथे आहे तिथे, नेहमी एकसारखा राहतो. यानंतर जनक म्हणतात—माझ्या हृदयाच्या गुहेतून खऱ्या ज्ञानाची सुई घेऊन मी भ्रमरूपी काटा काढून टाकला आहे. आता माझ्यासाठी कर्तव्य, इच्छा, संपत्ती, विवेक यांचे स्थान कुठे? द्वैत वा अद्वैत कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. माझ्यासाठी भूतकाळ, भविष्यकाळ, वर्तमानकाळ कुठे? स्थान कुठे, अनंतता कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. आत्मा कुठे, अनात्मा कुठे, शुभाशुभ कुठे? विचार कुठे, विचारशून्यता कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. स्वप्न कुठे, सुषुप्ति कुठे, जागृती कुठे, चतुर्थ अवस्था वा भीती कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. दूर कुठे, जवळ कुठे, बाहेर कुठे, आत कुठे? स्थूल कुठे, सूक्ष्म कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. मृत्यू कुठे, जीवन कुठे, लोक कुठे, संसार कुठे? लय कुठे, समाधी कुठे? मी माझ्या तेजातच स्थिर आहे. तीन पुरुषार्थांची चर्चा पुरे, योगाची चर्चा पुरे, ज्ञानाची चर्चा पुरे; मी आता माझ्या आत्म्यातच विश्रांती घेतो. जनक पुन्हा म्हणतात—माझ्या निर्मल, खऱ्या स्वरूपात पंचमहाभूत कुठे, शरीर कुठे, इंद्रिये कुठे, मन कुठे? रिकामेपणा कुठे, निराशा कुठे? शास्त्र कुठे, आत्मज्ञान कुठे, निराश्रयी मन कुठे? समाधान कुठे, वासनाशून्यता कुठे? मी नेहमी द्वैतापार आहे. ज्ञान कुठे, अज्ञान कुठे, ‘मी’ कुठे, ‘माझे’ कुठे? बंधन कुठे, मुक्ति कुठे? माझ्या खऱ्या स्वरूपात, जो सर्व रूपांपलीकडे आहे. आरंभलेली कर्मे कुठे, जीवन्मुक्ती कुठे, देहत्यागानंतरची अंतिम मुक्ति कुठे? जो नेहमी भेदरहित आहे त्याच्यासाठी हे कुठे? कर्ता कुठे, भोक्ता कुठे, निष्क्रिय तेज कुठे, दुसरे काही कुठे? प्रत्यक्षानुभव किंवा त्याचे फळ कुठे? मी नेहमी निर्गुण आहे. जग कुठे, मुक्ती साधणारा कुठे, योगी कुठे, ज्ञाता कुठे? बंधनयुक्त कुठे, मुक्त कुठे? माझ्या अद्वैत स्वरूपात. सृष्टी कुठे, लय कुठे, साध्य कुठे, साधन कुठे? साधक कुठे, सिद्धी कुठे? माझ्या अद्वैत स्वरूपात. ज्ञाता कुठे, ज्ञानसाधन कुठे, ज्ञेय कुठे, ज्ञानच कुठे? काही आहे कुठे, काही नाही कुठे? मी नेहमी शुद्ध आहे. चंचलता कुठे, एकाग्रता कुठे, अज्ञान कुठे, जडपणा कुठे? आनंद कुठे, दुःख कुठे? मी नेहमी निष्क्रिय आहे. व्यवहार कुठे, परमार्थ कुठे, सुख कुठे, दुःख कुठे? मी नेहमी विचाररहित आहे. माया कुठे, संसारचक्र कुठे, आसक्ती वा अनासक्ती कुठे? जीव कुठे, ब्रह्म कुठे? मी नेहमी शुद्ध आहे. क्रिया किंवा क्रियाशून्यता कुठे, मुक्ति कुठे, बंधन कुठे? मी नेहमीच अपरिवर्तनीय, अद्वैत, आणि स्वतःमध्ये स्थिर आहे. उपदेश कुठे, शास्त्र कुठे, शिष्य कुठे, गुरु कुठे? मानवी प्रयोजन कुठे? मी निर्गुण शिव आहे. अस्तित्व कुठे, अनस्तित्व कुठे, एकत्व कुठे, द्वैत कुठे? इथे अधिक बोलण्याची गरजच नाही; माझ्यासाठी काहीच उत्पन्न होत नाही.