शुद्ध स्वरूपाने मुक्त असलेल्या ज्ञानी पुरुषाचा जीवन प्रवास अत्यंत अद्भुत आणि शांत आहे. तो आपल्या मनात असा विचार करतो की, "ही कृती शरीराने केली जाते, मी शुद्ध स्वरूपाचा आहे," म्हणून तो कृती करत असतानाही वास्तवात काहीच करत नाही. इतरांप्रमाणे बोलतो किंवा वागत असला तरी, मुक्त पुरुष सुखी आणि समृद्ध राहतो, जगात फिरताना त्याची तेजस्विता प्रकट होते. या ज्ञानी साधकाला, विचार करून विश्रांती मिळाल्यानंतर, कल्पना करणे, जन्म घेणे, ऐकणे किंवा पाहणे याची आवश्यकता वाटत नाही. त्याच्या मनात न विक्षेप, न एकाग्रता, न मुक्तीची इच्छा—सर्व काही कल्पना आहे हे ठरवून, तो महान आत्मा ब्रह्मरूपातच स्थित राहतो. जिथे अहंकार आहे, तिथे कृती होते; पण अहंकाररहित ज्ञानी पुरुषासाठी, काहीही केले जात नाही, आणि काहीही बाकी राहत नाही. मुक्त पुरुषाचे मन न विक्षिप्त, न संतुष्ट; त्यात कर्तृत्व, हालचाल, आशा किंवा शंका नाही—ते मन तेजस्वी आहे. मन विचार किंवा कृतीमध्ये गुंतले नसेल, तर ते कारणरहित असते; तरीही, ते जणू काही हेतुविना विचार करते आणि कृती करते. सत्य ऐकून, मंद बुद्धीचे लोक गोंधळतात; किंवा गोंधळले नसले तरी, ते संकुचित होतात. काही जण गोंधळलेले नसले तरी, ते गोंधळलेले दिसतात. एकाग्रता किंवा संयम, मंद लोक तीव्रतेने साधतात; पण ज्ञानी पुरुषांना काही कर्तव्य दिसत नाही—ते आपल्या स्वरूपात, जणू काही झोपेत, स्थित राहतात. प्रयत्नाने किंवा प्रयत्नाशिवाय, मंद लोकांना शांती मिळत नाही; पण ज्ञानी पुरुषाला केवळ सत्याची निश्चितीमुळे शांती मिळते. साधनात रममाण असलेले साधक, शुद्ध, जागृत, प्रिय, पूर्ण, अद्वैत, आणि दुःखरहित आत्म्याला ओळखत नाहीत. भ्रमित लोक साधना करून मुक्ती मिळवू शकत नाहीत; पण भाग्यवान ज्ञानी पुरुष फक्त ज्ञानाने मुक्त आणि स्थिर राहतो. भ्रमित लोक ब्रह्मरूप व्हावे अशी इच्छा करतात, म्हणून त्यांना ब्रह्म मिळत नाही; पण ज्ञानी पुरुष, इच्छा न करता, ब्रह्मस्वरूपाचा अनुभव घेतो. गोंधळलेले लोक, आधार नसताना, जगातील अस्तित्व पोसतात; पण ज्ञानी पुरुष या दुःखाच्या मूळाचा छेद करतो. गोंधळलेले लोक शांती मिळवावी अशी इच्छा करतात, म्हणून त्यांना शांती मिळत नाही; पण ज्ञानी पुरुष सत्य ठरवून, सदैव शांत मनाने राहतो. जे दृश्याला चिकटतात, त्यांना आत्म्याचा दर्शन कुठे? ज्ञानी पुरुष दृश्यात अडकत नाही; तो अक्षय आत्म्याला पाहतो. गोंधळलेल्या लोकांना संयम कुठे, जे जबरदस्तीने कृती करतात? ज्ञानी पुरुष, स्वतःमध्ये आनंद घेत, सहज मुक्त राहतो. काही जण अवस्थांचा अनुभव घेतात, पण त्या अवस्थांचा कारण होत नाही; काही जण अवस्थांचा अनुभवही घेत नाही—म्हणून ते अशांत होत नाहीत. भ्रमित लोक शुद्ध, अद्वैत आत्म्याचा विचार करतात, पण भ्रमामुळे त्यांना आत्म्याची ओळख होत नाही, आणि ते आयुष्यभर असंतुष्ट राहतात. मुक्तीच्या शोधात असलेल्या मनाला आधार हवा असतो; पण मुक्त पुरुषाचे मन, इच्छारहित, सदैव आधाररहित असते. इंद्रिय विषयांच्या बेटांना पाहून, भयभीत होऊन, साधक त्वरित एकाग्रतेच्या आलिंगनात शरण जातो. पण इच्छारहित परमेश्वराला पाहून, इंद्रिय विषयांचे हत्ती शांत होतात; ते पळून जातात, कृत्रिम आमिषांनीही त्यांना आकर्षित करता येत नाही. निर्भय, संतुलित मनाचा पुरुष मुक्तीच्या शोधात गुंतत नाही; पाहणे, ऐकणे, स्पर्श करणे, वास घेणे, खाणे—तो सर्व काही मनासारखे करतो. केवळ सत्य ऐकून, शुद्ध मनाचा, स्थिर पुरुष, योग्य-अयोग्य आचार किंवा उदासीनता पाहत नाही. कृतीची वेळ आल्यावर, तो सरळ कृती करतो; ती शुभ असो वा अशुभ, त्याचे वर्तन लहान मुलासारखे असते. मुक्ततेमुळे तो आनंद मिळवतो, मुक्ततेमुळे सर्वोच्च प्राप्त करतो; मुक्ततेमुळे तृप्त होतो, मुक्ततेमुळे परम अवस्थेला पोहोचतो. जेव्हा स्वतःला न कर्ता, न भोक्ता मानतो, तेव्हा सर्व मानसिक बदल थकतात. ज्ञानी पुरुषाची अवस्था, जरी अविचारित आणि नैसर्गिक असली तरी, ती तेजस्वी असते; पण गोंधळलेल्या मनाची शांती कृत्रिम असते. काही जण मोठ्या आनंदात रमतात, पर्वतगुहांत जातात; ज्ञानी पुरुष कल्पनेपासून मुक्त, निर्बंध, मुक्त बुद्धीने राहतो. पंडित, देवता, पवित्र स्थान, स्त्री, राजा, किंवा प्रिय व्यक्तीला पाहून आणि सन्मान करून, ज्ञानी पुरुषाच्या हृदयात कोणताही ठसा राहत नाही. सेवक, पुत्र, पत्नी, नातवंडे, आणि नातेवाईकांनी उपहास किंवा तिरस्कार केला तरी, योगी हसतो आणि त्याला काहीच फरक पडत नाही. जरी तो तृप्त असला तरी, तो तृप्त नाही; जरी दुःखित असला तरी, तो दुःखी नाही. त्याच्या अद्भुत अवस्थेची ओळख फक्त त्याच्यासारख्या लोकांना होते. कर्तव्य हेच संसार आहे; पण ज्ञानी पुरुषाला ते दिसत नाही—तो रिक्त स्वरूपाचा, निराकार, बदलरहित आणि दुःखरहित आहे. गोंधळलेले मन, कृती न करता अस्वस्थ असते; पण कुशल ज्ञानी पुरुष, कृती करताना देखील अशांत होत नाही. तो आनंदाने बसतो, आनंदाने झोपतो, आनंदाने येतो आणि जातो; आनंदाने बोलतो, आनंदाने खातो—ज्याचे मन शांत आहे, तो कृती करत असतानाही आनंदी राहतो. ज्याच्या स्वरूपाने दुःखाचा स्पर्श होत नाही, तो जगात गुंतलेल्या सामान्य लोकांपेक्षा, एक महान सरोवरासारखा, सर्व दुःखांपासून मुक्त, अचल राहतो. भ्रमित लोकांसाठी, निवृत्तीही कृती बनते; पण ज्ञानी पुरुषासाठी, कृती देखील निवृत्तीचे फळ देते. वस्तूंवरून विरक्ती सामान्यतः मूर्खांमध्ये दिसते; पण ज्याच्या शरीरावरील आशा संपली आहे, त्याला आसक्ती आणि विरक्ती कुठे? भ्रमित मन नेहमी कल्पना किंवा कल्पना न करण्यामध्ये गुंतलेले असते; पण स्वतःमध्ये स्थित असलेल्या पुरुषाचे मन, विचार असो वा नसो, कोणत्याही दृश्यापासून मुक्त असते. ज्ञानी पुरुष, सर्व कामांत इच्छारहितपणे, लहान मुलासारखा, कृती करत असताना देखील, शुद्ध असल्यामुळे कृतीला न लागतो. अशा प्रकारे, शुद्ध, मुक्त, ज्ञानी पुरुषाचे जीवन, कृतीमध्ये असले तरी, त्याच्या मनाच्या शांतीने, आनंदाने आणि ब्रह्मरूपात स्थित राहते.