അഷ്ടാവക്രഗീതയിലെ ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ ഉപദേശങ്ങൾ അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ അനുസരിച്ച്, ഇതാ അതിന്റെ ഒരു സുസ്പഷ്ടമായ, സമഗ്രമായ കഥ: അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു: മനസ്സു ഏതെങ്കിലും അനുഭവത്തിലോ ദർശനത്തിലോ ആകർഷിതനാകുമ്പോൾ അതാണ് ബദ്ധത. എല്ലാ അനുഭവങ്ങളിലും ആകർഷണം വിട്ടുവിട്ടു മനസ്സു നിലകൊള്ളുമ്പോൾ അതാണ് മോക്ഷം. 'ഞാൻ' എന്ന അഹംബോധം നിലനിൽക്കുന്നിടത്ത് ബദ്ധതയുണ്ട്; അഹം ഇല്ലാതായിടത്ത് മോക്ഷമുണ്ട്. ഇതറിയുമ്പോൾ ഒന്നും പിടിക്കാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ശ്രമിക്കേണ്ടതില്ല—even അനാസക്തമായി തന്നെ. അഷ്ടാവക്രൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ദ്വന്ദ്വങ്ങൾക്കും, ക്രിയക്കും, അക്രിയക്കും, ആരോടാണ് സമാധാനം? ഇതറിയുമ്പോൾ, ഈ ലോകത്ത് അനാസക്തനായി, വ്രതങ്ങളിൽ നിന്ന് മുക്തനായി, ത്യാഗത്തിൽ മനസ്സാക്ഷിയായി, അനുരാഗം ഇല്ലാതെ ജീവിക്കണം. ലോകത്തിന്റെ സ്വഭാവം നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ചില ഭാഗ്യവാന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ജീവിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും, ആഹാരത്തിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും ആഗ്രഹവും, എല്ലാ ചഞ്ചലതയും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാം അനിത്യതയുള്ളതും, ത്രിവിധദുഃഖം നിറഞ്ഞതും, അസാരമായതും, അപവാദയോഗ്യമായതും, ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതുമാണ്—ഇത് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ഒരാൾ സമാധാനത്തിലാകും. ഏത് കാലത്തും, ഏത് യുഗത്തിലും, ഏത് സാഹചര്യത്തിലും മനുഷ്യർക്കിടയിൽ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഇല്ലാതെ ഇരുന്നതില്ല. അതിനാൽ അവയെ അവഗണിച്ച്, യോഗ്യമായ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചാൽ, ഒരാൾ പരിപൂർണ്ണതയിലേക്കെത്തും. മഹർഷിമാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും യോഗിമാരുടെയും ഉപദേശങ്ങൾ കൊണ്ട് മാത്രമല്ല മോക്ഷം—ഇത് തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, അനുരാഗം വിട്ടവൻ ആരാണ് സമാധാനത്തിലാകാത്തത്? ചൈതന്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞാൽ, അവൻ തന്നെ ഗുരു; അനാസക്തിയും സമത്വവും പ്രാപിച്ചവൻ അന്യന്മാരെ ജനനമരണചക്രത്തിൽ നിന്ന് കടത്തിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഭൂതങ്ങളുടെ പരിവർത്തനം അതത് ഭൂതങ്ങളായിട്ടാണ് കാണേണ്ടത്; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ, തത്സമയം തന്നെ, ബദ്ധതയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളാം. ആശകളാണ് ലോകം—അതിനാൽ അവയെ മുഴുവനായി ഉപേക്ഷിക്കണം. ആശകൾ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഇന്ന് തന്നെ, യഥായോഗ്യമായ വിധത്തിൽ, സ്വസ്ഥനായി നിലകൊള്ളാം. അഷ്ടാവക്രൻ വീണ്ടും ഉപദേശിച്ചു: ശത്രുവായ ആഗ്രഹവും, ദുർഭാഗ്യപൂർണ്ണമായ സമ്പത്തും ഉപേക്ഷിക്കണം; ഇവരിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ധർമ്മത്തെയും എല്ലായിടത്തും അനാസക്തമായി കാണണം. നമുക്ക് ജീവിതത്തിലെ മൂന്ന് അല്ലെങ്കിൽ അഞ്ച് ദിവസങ്ങൾ പോലും സ്വപ്നം പോലെയോ മായയിലോ ഉള്ളതുപോലെയോ കാണണം: സുഹൃത്തുക്കളും, ഭൂമികളും, സമ്പത്തും, വീടുകളും, ഭാര്യമാരും, പുത്രന്മാരും, മറ്റു സ്വത്തുക്കളും—all illusions. ഏത് സ്ഥലത്തും ആഗ്രഹം കാണുമ്പോൾ അവിടെ തന്നെ ലോകബന്ധം ഉണ്ട്; പക്വമായ വൈരാഗ്യത്തിൽ ആശ്രയിച്ച്, ആഗ്രഹം വിട്ട്, സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കണം. ബദ്ധതയുടെ മൂലകാരണമായത് ആഗ്രഹം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ നാശം തന്നെ മോക്ഷം. സത്തയിലേയ്ക്കുള്ള അനാസക്തിയാൽ, വീണ്ടും വീണ്ടും തൃപ്തി നേടാം. നീ മാത്രം ചൈതന്യസ്വരൂപനും ശുദ്ധനും ആണു; ലോകം ജഡവും അസത്യവുമാണ്. അജ്ഞാനം പോലും യാഥാർത്ഥ്യമായില്ല; അപ്പോൾ എന്തിനാണ് ഈ കൗതുകം? രാജ്യങ്ങൾ, പുത്രന്മാർ, ഭാര്യമാർ, ശരീരം, ഭോഗങ്ങൾ—even ആകർഷിതനായവർക്കും ഓരോ ജന്മത്തിലും ഇവ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സമ്പത്തും, ആഗ്രഹവും, സദാചാരവും—all these have never brought peace of mind in the desert of samsara. എത്ര ജന്മങ്ങൾ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും വാക്കിലും ദു:ഖവും കഠിനതയും നൽകുന്ന കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തിരിക്കുന്നു? ഇപ്പോൾ അതെല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കാം. അഷ്ടാവക്രൻ പറഞ്ഞു: ഉദയം, അനുദയം, പരിണാമം—ഇവ എല്ലാം സ്വാഭാവികമാണെന്ന് അറിയുന്നവൻ, അവികാരിയും നിരുപദ്രവനുമായവൻ എളുപ്പത്തിൽ ശാന്തനാകുന്നു. സർവ്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ ഭഗവാനാണ്, വേറൊരുത്തനില്ലെന്ന് അറിഞ്ഞവൻ, പ്രതീക്ഷകൾ അകത്തുതന്നെ ലയിച്ചവൻ എവിടെയും ആകർഷിതനാവുന്നില്ല. ദു:ഖവും സൗഭാഗ്യവും സമയത്തെയും വിധിയാലും വരുന്നു എന്ന് അറിഞ്ഞവൻ, സംയമിതേന്ദ്രിയനായ സന്തുഷ്ടൻ, ആഗ്രഹിക്കുകയോ ദുഃഖിക്കുകയോ ചെയ്യില്ല. സുഖവും ദു:ഖവും, ജനനവും മരണവും—all these are by fate; എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് കാണുന്നവൻ, യാതൊരു പരിശ്രമവുമില്ലാതെ, പ്രവർത്തിച്ചാലും മലിനനാവില്ല. ദു:ഖം ചിന്തയിൽ നിന്ന് മാത്രമാണെന്നറിയുന്നവൻ, അതിൽ നിന്ന് മുക്തനായവൻ സന്തുഷ്ടനും ശാന്തനും ആഗ്രഹരഹിതനുമാണ്. "ഞാൻ ശരീരമല്ല, ശരീരം എന്റേതുമല്ല; ഞാൻ ചൈതന്യസ്വരൂപൻ" എന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞവൻ, വിമുക്തനായി, ചെയ്തതോ ചെയ്യാതിരുന്നതോ ഓർക്കാതെ, സ്വതന്ത്രനായി നിലകൊള്ളുന്നു. "ഞാനൊന്നാണ്, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ഒരു പുല്ല് വരെ" എന്ന് അറിഞ്ഞവൻ, വിഭജനമില്ലാതെ, വിശുദ്ധനും ശാന്തനും സിദ്ധിയിലോ അസിദ്ധിയിലോ താൽപര്യമില്ലാതെയും നിലകൊള്ളുന്നു. "ഈ ലോകം അത്ഭുതകരമല്ല, ഒന്നും അത്ഭുതമില്ല" എന്ന് അറിഞ്ഞവൻ, ആഗ്രഹമില്ലാതെ, ജ്ഞാനസ്വരൂപനായി, എല്ലാം ഇല്ലാത്തപോലെ ശാന്തനാകുന്നു. അപ്പോൾ ജനകൻ പറഞ്ഞു: ആദ്യം ഞാൻ ശരീരക്രിയ ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തവനായി; പിന്നെ വാക്കിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായി; പിന്നെ ചിന്തിക്കാൻ കഴിയാത്തവനായി—ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. വാക്കിലും മറ്റും ആസ്വാദനമില്ലാതെയും, ആത്മാവ് കാണാനാവാത്തതും, മനസ്സിൽ അശാന്തിയില്ലാതെയും ഏകാഗ്രതയോടെ ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. സമാധി പ്രയത്നം പോലും സമാധിയിൽ നിന്ന് വ്യതിചലനം ആണെന്ന നിയമം നിരീക്ഷിച്ച്, ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. ഹേ ബ്രാഹ്മണ, ആനന്ദവും ദു:ഖവും സ്വീകരിക്കാനോ ഉപേക്ഷിക്കാനോ ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ ഉദയിക്കുന്നില്ലെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. ആശ്രമം, അനാശ്രമം, ധ്യാനം, മനസ്സിന്റെ ചിന്ത എന്നിവ ഒക്കെ മനസ്സിന്റെ കല്പനകൾ മാത്രമാണെന്നു കണ്ടു, ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. അജ്ഞാനത്താൽ ക്രിയകൾ നിൽക്കുന്നതുപോലെ, ഈ സത്യം ശരിയായി അറിഞ്ഞ്, ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. അചിന്ത്യമായത് ചിന്തിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാലും അത് ചിന്തയാകുന്നു; അതിനാൽ അത്തരം ധ്യാനം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ഇങ്ങനെ നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ പൂർണ്ണനാകുന്നു; ഇത്തരമൊരു സ്വഭാവം ഉള്ളവനും പൂർണ്ണനാകുന്നു. ജനകൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ഒന്നും ഇല്ലാതെയും സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതും അത്യന്തം അപൂർവം—even ഒരു കൗപ്പീനധാരിക്ക് പോലും; സ്വീകരണവും ഉപേക്ഷണവും വിട്ട് ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ശരീരത്തിന് എവിടെയെങ്കിലും ക്ഷീണം വരാം, നാവിന് എവിടെയെങ്കിലും തളർച്ച വരാം, മനസ്സിന് മറ്റിടത്ത്; ഇവയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ആനന്ദത്തോടെ സ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഒന്നും ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ലെന്ന് മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, ചെയ്യേണ്ട കാര്യങ്ങൾ വന്നാൽ ഞാൻ ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ എളുപ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന യോഗിക്ക്, കർമ്മത്തിലും അകർമ്മത്തിലും ആസക്തി ഇല്ല; യോജനം വേർപാട് എന്നിവ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. നില്ക്കുമ്പോഴും, നടക്കുമ്പോഴും, കിടക്കുമ്പോഴും എനിക്ക് ലാഭം അല്ലെങ്കിൽ നഷ്ടം ഇല്ല; അതിനാൽ ഞാൻ എപ്പോഴും എളുപ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ഉറക്കത്തിൽ എനിക്ക് നഷ്ടം ഇല്ല, പരിശ്രമത്തിൽ സിദ്ധിയും ഇല്ല; ക്ഷയം ഉല്ലാസം എന്നിവയെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ എളുപ്പത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അഷ്ടാവക്രനും ജനകനും പരസ്പരം സംസാരിച്ച്, ആത്മജ്ഞാനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള സത്യങ്ങൾ പരസ്പരം പങ്കുവെച്ചു.