અષ્ટાવક્રગીતા

સ્વપ્નેન્દ્રજાલવત્ પશ્ય દિનાનિ ત્રીણિ પંચ વા। મિત્રક્ષેત્રધનાગારદારદાયાદિસંપદઃ

ત્રણ કે પાંચ દિવસને સ્વપ્ન અથવા માયા સમાન સમજો; મિત્ર, જમીન, ધન, ઘર, પત્ની, વારસદાર અને સંપત્તિ — બધું એ જ રીતે છે.

યત્ર યત્ર ભવેત્તૃષ્ણા સંસારં વિદ્ધિ તત્ર વૈ। પ્રૌઢવૈરાગ્યમાશ્રિત્ય વીતતૃષ્ણઃ સુખી ભવ

જે જગ્યાએ તૃષ્ણા હોય, ત્યાં સંસાર છે એમ જાણો; પક્કડ વૈરાગ્યને ધારણ કરીને, તૃષ્ણા વિના સુખી બની જાવ.

તૃષ્ણામાત્રાત્મકો બન્ધસ્તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે। ભવાસંસક્તિમાત્રેણ પ્રાપ્તિતુષ્ટિર્મુહુર્મુહુઃ

બાંધણ માત્ર તૃષ્ણા છે; એનો નાશ મુક્તિ કહેવાય છે. માત્ર ભવમાં નિરલિપ્ત રહીને, વારંવાર સંતોષ મળે છે.

ત્વમેકશ્ચેતનઃ શુદ્ધો જડં વિશ્વમસત્તથા। અવિદ્યાપિ ન કિંચિત્સા કા બુભુત્સા તથાપિ તે

તમે એકલા જ ચેતન અને શુદ્ધ છો; જગત નિષ્ક્રિય અને અસત્ય છે. અવિદ્યાએ પણ કશું નથી; તો પછી તમને આ જિજ્ઞાસા કેમ?

રાજ્યં સુતાઃ કલત્રાણિ શરીરાણિ સુખાનિ ચ। સંસક્તસ્યાપિ નષ્ટાનિ તવ જન્મનિ જન્મનિ

રાજ્ય, પુત્ર, પત્ની, શરીર અને સુખ — જોડાયેલા હોવા છતાં, દરેક જન્મમાં એ બધું ગુમાઈ જાય છે.

અલમર્થેન કામેન સુકૃતેનાપિ કર્મણા। એભ્યઃ સંસારકાન્તારે ન વિશ્રાન્તમભૂન્ મનઃ

ધન, ઇચ્છા અને સારા કર્મો — એ બધું પૂરતું છે; સંસારના રણમાં, મન ક્યારેય શાંતિ પામ્યું નથી.

કૃતં ન કતિ જન્માનિ કાયેન મનસા ગિરા। દુઃખમાયાસદં કર્મ તદદ્યાપ્યુપરમ્યતામ્

કેટલા જન્મોમાં શરીર, મન અને વાણીથી દુઃખ અને કષ્ટ આપતી ક્રિયાઓ કરી છે? એ હવે, આજથી, બંધ થવા જોઈએ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ભાવાભાવવિકારશ્ચ સ્વભાવાદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકારો ગતક્લેશઃ સુખેનૈવોપશામ્યતિ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: ઉત્પન્ન થવું, ન ઉત્પન્ન થવું અને બદલાવ — એ બધું સ્વભાવ છે એમ જાણીને, જે નિરલિપ્ત અને દુઃખથી મુક્ત છે, એ સરળતાથી શાંતિ પામે છે.

ઈશ્વરઃ સર્વનિર્માતા નેહાન્ય ઇતિ નિશ્ચયી। અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ શાન્તઃ ક્વાપિ ન સજ્જતે

ઈશ્વર બધાનો સર્જનહાર છે અને બીજું કશું નથી — એમ જાણીને, અંદરથી બધી આશા ઓગળી ગયેલી વ્યક્તિ શાંતિમાં રહે છે અને ક્યાંય જોડાતો નથી.

આપદઃ સંપદઃ કાલે દૈવાદેવેતિ નિશ્ચયી। તૃપ્તઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયો નિત્યં ન વાન્છતિ ન શોચતિ

અપશુક અને શુભ સમય અને ભાગ્યથી આવે છે — એમ જાણીને, જે સંતોષી છે અને ઇન્દ્રિયો સ્થિર છે, એ ક્યારેય ઇચ્છે નથી કે દુઃખી થાય નથી.

સુખદુઃખે જન્મમૃત્યૂ દૈવાદેવેતિ નિશ્ચયી। સાધ્યાદર્શી નિરાયાસઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ — એ બધું ભાગ્યથી છે એમ જાણીને, જે કરવાનું છે એ જોઈને, સહેલાઈથી, કર્મ કરતાં પણ લિપ્ત થતો નથી.

ચિન્તયા જાયતે દુઃખં નાન્યથેહેતિ નિશ્ચયી। તયા હીનઃ સુખી શાન્તઃ સર્વત્ર ગલિતસ્પૃહઃ

ચિંતાથી જ દુઃખ થાય છે, બીજું કશુંથી નહીં — એમ જાણીને, ચિંતાથી મુક્ત વ્યક્તિ સુખી, શાંતિમાં અને સર્વત્ર તૃષ્ણા વિના રહે છે.

નાહં દેહો ન મે દેહો બોધોઽહમિતિ નિશ્ચયી। કૈવલ્યં ઇવ સંપ્રાપ્તો ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

‘હું શરીર નથી, શરીર મારું નથી; હું જ જ્ઞાન છું’ — એમ જાણીને, જે એકલતા પ્રાપ્ત કરે છે, એ કરેલું કે ન કરેલું કંઈ યાદ રાખતો નથી.

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તં અહમેવેતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકલ્પઃ શુચિઃ શાન્તઃ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિનિર્વૃતઃ

‘બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી હું જ છું’ — એમ જાણીને, જે વિભાજન વિના, શુદ્ધ, શાંતિમાં અને પ્રાપ્ત-અપ્રાપ્તથી મુક્ત છે.

નાશ્ચર્યમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

‘આ જગત અદ્ભુત નથી, અને કશું નથી’ — એમ જાણીને, જે ઈચ્છા વિના છે અને માત્ર જાગૃતિથી ભરેલો છે, એ શાંતિમાં રહે છે, જાણે કશું નથી.

જનક ઉવાચ॥ કાયકૃત્યાસહઃ પૂર્વં તતો વાગ્વિસ્તરાસહઃ। અથ ચિન્તાસહસ્તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

જનકએ કહ્યું: પહેલાં શરીરથી કામ કરવું અશક્ય હતું; પછી વાણીથી વિસ્તૃત કહેવું અશક્ય થયું; પછી વિચારવું પણ અશક્ય થયું — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

પ્રીત્યભાવેન શબ્દાદેરદૃશ્યત્વેન ચાત્મનઃ। વિક્ષેપૈકાગ્રહૃદય એવમેવાહમાસ્થિતઃ

શબ્દ વગેરેમાં આનંદ ન હોવા અને આત્મા દેખાતી ન હોવા કારણે, મન અશાંત અને એકાગ્ર છે — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

સમાધ્યાસાદિવિક્ષિપ્તૌ વ્યવહારઃ સમાધયે। એવં વિલોક્ય નિયમં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

સમાધિની સાધનાવગેરે પ્રવૃત્તિઓ પણ સમાધિમાં વિક્ષેપ લાવે છે, એ નિયમને સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

હેયોપાદેયવિરહાદ્ એવં હર્ષવિષાદયોઃ। અભાવાદદ્ય હે બ્રહ્મન્ન્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

હે બ્રહ્મન, સ્વીકાર અને ત્યાગની ગેરહાજરીથી સુખ અને દુઃખ જન્મતા નથી, એ જાણીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

આશ્રમાનાશ્રમં ધ્યાનં ચિત્તસ્વીકૃતવર્જનં। વિકલ્પં મમ વીક્ષ્યૈતૈરેવમેવાહમાસ્થિતઃ

આશ્રમ, અનાશ્રમ, ધ્યાન અને મનના વિચારોને સ્વીકારવું — આ બધું માત્ર કલ્પના છે, એ જોઈને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

કર્માનુષ્ઠાનમજ્ઞાનાદ્ યથૈવોપરમસ્તથા। બુધ્વા સમ્યગિદં તત્ત્વં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

કર્મ અજ્ઞાનથી જ અટકે છે, એ રીતે આ તત્વને સાચી રીતે સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

અચિંત્યં ચિંત્યમાનોઽપિ ચિન્તારૂપં ભજત્યસૌ। ત્યક્ત્વા તદ્ભાવનં તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

અવિચાર્યને વિચારવાનો પ્રયાસ કરીએ તો પણ એ વિચારરૂપ થઈ જાય છે; તેથી એ ભાવનાને ત્યજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

એવમેવ કૃતં યેન સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ। એવમેવ સ્વભાવો યઃ સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ

જે એ રીતે કરે છે, એ પૂર્ણ થાય છે; અને જેનો સ્વભાવ એ જ છે, એ પણ પૂર્ણ થાય છે.

જનક ઉવાચ॥ અકિંચનભવં સ્વાસ્થં કૌપીનત્વેઽપિ દુર્લભં। ત્યાગાદાને વિહાયાસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

જનક બોલ્યા: કશું ન હોવું અને પોતામાં સ્થિર રહેવું—even કૌપીન ધારણ કરનાર માટે પણ દુર્લભ છે; સ્વીકાર અને ત્યાગ બંનેને છોડી, હું અહીં આનંદથી બેઠો છું.

કુત્રાપિ ખેદઃ કાયસ્ય જિહ્વા કુત્રાપિ ખેદ્યતે। મનઃ કુત્રાપિ તત્ત્યક્ત્વા પુરુષાર્થે સ્થિતઃ સુખમ્

કાયામાં ક્યાંક થાક આવે છે, જીભ ક્યાંક થાકી જાય છે, મન ક્યાંક થાકી જાય છે; એ બધું છોડી, હું આનંદથી પોતામાં સ્થિર છું.

કૃતં કિમપિ નૈવ સ્યાદ્ ઇતિ સંચિન્ત્ય તત્ત્વતઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્ કૃત્વાસે યથાસુખમ્

સાચી રીતે વિચારું તો કંઈ જ કરેલું નથી; જ્યારે જે કરવું આવે, એ કરીને હું આનંદથી બેઠો છું.

કર્મનૈષ્કર્મ્યનિર્બન્ધભાવા દેહસ્થયોગિનઃ। સંયોગાયોગવિરહાદહમાસે યથાસુખમ્

શરીરમાં સ્થિર યોગી માટે કર્મ કે અકર્મની જિદ નથી; જોડાણ કે વિયોગની ગેરહાજરીથી, હું આનંદથી બેઠો છું.

અર્થાનર્થૌ ન મે સ્થિત્યા ગત્યા ન શયનેન વા। તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપન્ તસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

મને લાભ કે નુકસાન ઊભા રહેવા, ચાલવા કે સૂવા વડે નથી; ઊભા, ચાલતા કે સૂતા, હું આનંદથી બેઠો છું.

સ્વપતો નાસ્તિ મે હાનિઃ સિદ્ધિર્યત્નવતો ન વા। નાશોલ્લાસૌ વિહાયાસ્મદહમાસે યથાસુખમ્

મને સુતા સમયે નુકસાન નથી, પ્રયત્ન કરતાં સિદ્ધિ નથી; નાશ અને ઉલ્લાસ બંનેને છોડી, હું આનંદથી બેઠો છું.