અષ્ટાવક્રગીતા

યદા નાહં તદા મોક્ષો યદાહં બન્ધનં તદા। મત્વેતિ હેલયા કિંચિન્મા ગૃહાણ વિમુંચ મા

જ્યારે 'હું' નથી, ત્યારે મુક્તિ છે; જ્યારે 'હું' છે, ત્યારે બંધન છે. એ જાણીને, કંઈ પકડી રાખો નહીં કે છોડો નહીં — ભલે બેધ્યાન.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ કૃતાકૃતે ચ દ્વન્દ્વાનિ કદા શાન્તાનિ કસ્ય વા। એવં જ્ઞાત્વેહ નિર્વેદાદ્ ભવ ત્યાગપરોઽવ્રતી

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: કરવું-ન કરવું અને દ્વંદ્વો ક્યારે શાંતિ પામે છે, અને કોના માટે? એ જાણીને, અહીં નિરાસ થઈ, છોડવામાં રત અને કોઈ નિયમમાં બંધાયેલા વિના રહો.

કસ્યાપિ તાત ધન્યસ્ય લોકચેષ્ટાવલોકનાત્। જીવિતેચ્છા બુભુક્ષા ચ બુભુત્સોપશમઃ ગતાઃ

કોઈ ભાગ્યશાળી માટે, માત્ર દુનિયાની ચાલ જોવાથી, જીવવાની, ખાવાની અને જાણવાની ઇચ્છા, સાથે સાથે બધી ચિંતા પણ, ઓગળી જાય છે.

અનિત્યં સર્વમેવેદં તાપત્રયદૂષિતં। અસરં નિન્દિતં હેયમિતિ નિશ્ચિત્ય શામ્યતિ

આ બધું અસ્થીર છે, ત્રાસથી ભરેલું છે, ખોટું છે, નિંદનીય છે અને છોડવું યોગ્ય છે — એ જાણીને, માણસ શાંત થઈ જાય છે.

કોઽસૌ કાલો વયઃ કિં વા યત્ર દ્વન્દ્વાનિ નો નૃણાં। તાન્યુપેક્ષ્ય યથાપ્રાપ્તવર્તી સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

કયો સમય, કયું વય, કે કયું સ્થાન છે, જ્યાં માણસો માટે દ્વંદ્વો નથી? એ બધાં અવગણી, જે રીતે યોગ્ય હોય એ રીતે વર્તો, તો સિદ્ધિ મળે છે.

ના મતં મહર્ષીણાં સાધૂનાં યોગિનાં તથા। દૃષ્ટ્વા નિર્વેદમાપન્નઃ કો ન શામ્યતિ માનવઃ

મહર્ષિ, સાધુ કે યોગીઓના મતથી નહીં — એ જોઈને, જે નિરાસ થાય છે, એ માણસ શાંત કેમ ન થાય?

કૃત્વા મૂર્તિપરિજ્ઞાનં ચૈતન્યસ્ય ન કિં ગુરુઃ। નિર્વેદસમતાયુક્ત્યા યસ્તારયતિ સંસૃતેઃ

ચેતનાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખીને, કોણ ગુરુ નથી? નિરાસ અને સમતા દ્વારા, જે સંસારમાંથી પાર ઉતારે છે.

પશ્ય ભૂતવિકારાંસ્ત્વં ભૂતમાત્રાન્ યથાર્થતઃ। તત્ક્ષણાદ્ બન્ધનિર્મુક્તઃ સ્વરૂપસ્થો ભવિષ્યસિ

તમે તત્વોના પરિવર્તનને, તત્વો જ છે એમ સાચી રીતે જુઓ; એ જ ક્ષણે, બંધનથી મુક્ત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જશો.

વાસના એવ સંસાર ઇતિ સર્વા વિમુંચ તાઃ। તત્ત્યાગો વાસનાત્યાગાત્સ્થિતિરદ્ય યથા તથા

વાસનાઓ જ સંસાર છે — તેથી, બધી વાસનાઓ છોડો. વાસનાઓ છોડીને, આજે જ જે રીતે હોય એ રીતે સ્થિર રહેશો.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ વિહાય વૈરિણં કામમર્થં ચાનર્થસંકુલં। ધર્મમપ્યેતયોર્હેતું સર્વત્રાદરં કુરુ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: દુશ્મન સમાન ઇચ્છા અને દુઃખથી ભરેલા ધનને છોડો; અને આ બંનેમાંથી પેદા થતી ધર્મને પણ, દરેક જગ્યાએ, નિરલિપ્ત રહીને જુઓ.

સ્વપ્નેન્દ્રજાલવત્ પશ્ય દિનાનિ ત્રીણિ પંચ વા। મિત્રક્ષેત્રધનાગારદારદાયાદિસંપદઃ

ત્રણ કે પાંચ દિવસને સ્વપ્ન અથવા માયા સમાન સમજો; મિત્ર, જમીન, ધન, ઘર, પત્ની, વારસદાર અને સંપત્તિ — બધું એ જ રીતે છે.

યત્ર યત્ર ભવેત્તૃષ્ણા સંસારં વિદ્ધિ તત્ર વૈ। પ્રૌઢવૈરાગ્યમાશ્રિત્ય વીતતૃષ્ણઃ સુખી ભવ

જે જગ્યાએ તૃષ્ણા હોય, ત્યાં સંસાર છે એમ જાણો; પક્કડ વૈરાગ્યને ધારણ કરીને, તૃષ્ણા વિના સુખી બની જાવ.

તૃષ્ણામાત્રાત્મકો બન્ધસ્તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે। ભવાસંસક્તિમાત્રેણ પ્રાપ્તિતુષ્ટિર્મુહુર્મુહુઃ

બાંધણ માત્ર તૃષ્ણા છે; એનો નાશ મુક્તિ કહેવાય છે. માત્ર ભવમાં નિરલિપ્ત રહીને, વારંવાર સંતોષ મળે છે.

ત્વમેકશ્ચેતનઃ શુદ્ધો જડં વિશ્વમસત્તથા। અવિદ્યાપિ ન કિંચિત્સા કા બુભુત્સા તથાપિ તે

તમે એકલા જ ચેતન અને શુદ્ધ છો; જગત નિષ્ક્રિય અને અસત્ય છે. અવિદ્યાએ પણ કશું નથી; તો પછી તમને આ જિજ્ઞાસા કેમ?

રાજ્યં સુતાઃ કલત્રાણિ શરીરાણિ સુખાનિ ચ। સંસક્તસ્યાપિ નષ્ટાનિ તવ જન્મનિ જન્મનિ

રાજ્ય, પુત્ર, પત્ની, શરીર અને સુખ — જોડાયેલા હોવા છતાં, દરેક જન્મમાં એ બધું ગુમાઈ જાય છે.

અલમર્થેન કામેન સુકૃતેનાપિ કર્મણા। એભ્યઃ સંસારકાન્તારે ન વિશ્રાન્તમભૂન્ મનઃ

ધન, ઇચ્છા અને સારા કર્મો — એ બધું પૂરતું છે; સંસારના રણમાં, મન ક્યારેય શાંતિ પામ્યું નથી.

કૃતં ન કતિ જન્માનિ કાયેન મનસા ગિરા। દુઃખમાયાસદં કર્મ તદદ્યાપ્યુપરમ્યતામ્

કેટલા જન્મોમાં શરીર, મન અને વાણીથી દુઃખ અને કષ્ટ આપતી ક્રિયાઓ કરી છે? એ હવે, આજથી, બંધ થવા જોઈએ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ભાવાભાવવિકારશ્ચ સ્વભાવાદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકારો ગતક્લેશઃ સુખેનૈવોપશામ્યતિ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: ઉત્પન્ન થવું, ન ઉત્પન્ન થવું અને બદલાવ — એ બધું સ્વભાવ છે એમ જાણીને, જે નિરલિપ્ત અને દુઃખથી મુક્ત છે, એ સરળતાથી શાંતિ પામે છે.

ઈશ્વરઃ સર્વનિર્માતા નેહાન્ય ઇતિ નિશ્ચયી। અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ શાન્તઃ ક્વાપિ ન સજ્જતે

ઈશ્વર બધાનો સર્જનહાર છે અને બીજું કશું નથી — એમ જાણીને, અંદરથી બધી આશા ઓગળી ગયેલી વ્યક્તિ શાંતિમાં રહે છે અને ક્યાંય જોડાતો નથી.

આપદઃ સંપદઃ કાલે દૈવાદેવેતિ નિશ્ચયી। તૃપ્તઃ સ્વસ્થેન્દ્રિયો નિત્યં ન વાન્છતિ ન શોચતિ

અપશુક અને શુભ સમય અને ભાગ્યથી આવે છે — એમ જાણીને, જે સંતોષી છે અને ઇન્દ્રિયો સ્થિર છે, એ ક્યારેય ઇચ્છે નથી કે દુઃખી થાય નથી.

સુખદુઃખે જન્મમૃત્યૂ દૈવાદેવેતિ નિશ્ચયી। સાધ્યાદર્શી નિરાયાસઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ — એ બધું ભાગ્યથી છે એમ જાણીને, જે કરવાનું છે એ જોઈને, સહેલાઈથી, કર્મ કરતાં પણ લિપ્ત થતો નથી.

ચિન્તયા જાયતે દુઃખં નાન્યથેહેતિ નિશ્ચયી। તયા હીનઃ સુખી શાન્તઃ સર્વત્ર ગલિતસ્પૃહઃ

ચિંતાથી જ દુઃખ થાય છે, બીજું કશુંથી નહીં — એમ જાણીને, ચિંતાથી મુક્ત વ્યક્તિ સુખી, શાંતિમાં અને સર્વત્ર તૃષ્ણા વિના રહે છે.

નાહં દેહો ન મે દેહો બોધોઽહમિતિ નિશ્ચયી। કૈવલ્યં ઇવ સંપ્રાપ્તો ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

‘હું શરીર નથી, શરીર મારું નથી; હું જ જ્ઞાન છું’ — એમ જાણીને, જે એકલતા પ્રાપ્ત કરે છે, એ કરેલું કે ન કરેલું કંઈ યાદ રાખતો નથી.

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તં અહમેવેતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકલ્પઃ શુચિઃ શાન્તઃ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિનિર્વૃતઃ

‘બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી હું જ છું’ — એમ જાણીને, જે વિભાજન વિના, શુદ્ધ, શાંતિમાં અને પ્રાપ્ત-અપ્રાપ્તથી મુક્ત છે.

નાશ્ચર્યમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

‘આ જગત અદ્ભુત નથી, અને કશું નથી’ — એમ જાણીને, જે ઈચ્છા વિના છે અને માત્ર જાગૃતિથી ભરેલો છે, એ શાંતિમાં રહે છે, જાણે કશું નથી.

જનક ઉવાચ॥ કાયકૃત્યાસહઃ પૂર્વં તતો વાગ્વિસ્તરાસહઃ। અથ ચિન્તાસહસ્તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

જનકએ કહ્યું: પહેલાં શરીરથી કામ કરવું અશક્ય હતું; પછી વાણીથી વિસ્તૃત કહેવું અશક્ય થયું; પછી વિચારવું પણ અશક્ય થયું — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

પ્રીત્યભાવેન શબ્દાદેરદૃશ્યત્વેન ચાત્મનઃ। વિક્ષેપૈકાગ્રહૃદય એવમેવાહમાસ્થિતઃ

શબ્દ વગેરેમાં આનંદ ન હોવા અને આત્મા દેખાતી ન હોવા કારણે, મન અશાંત અને એકાગ્ર છે — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

સમાધ્યાસાદિવિક્ષિપ્તૌ વ્યવહારઃ સમાધયે। એવં વિલોક્ય નિયમં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

સમાધિની સાધનાવગેરે પ્રવૃત્તિઓ પણ સમાધિમાં વિક્ષેપ લાવે છે, એ નિયમને સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

હેયોપાદેયવિરહાદ્ એવં હર્ષવિષાદયોઃ। અભાવાદદ્ય હે બ્રહ્મન્ન્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

હે બ્રહ્મન, સ્વીકાર અને ત્યાગની ગેરહાજરીથી સુખ અને દુઃખ જન્મતા નથી, એ જાણીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.