અષ્ટાવક્રગીતા

અહં સ શુક્તિસઙ્કાશો રૂપ્યવદ્ વિશ્વકલ્પના। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું શુક્તિ જેવો છું; જગત-કલ્પના રૂપ્ય જેવું છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

અહં વા સર્વભૂતેષુ સર્વભૂતાન્યથો મયિ। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું બધા જીવોમાં છું કે બધા જીવો મારા અંદર છે — એ જ જાણવાનું છે; એ માટે કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું કે લય થવું રહેતું નથી.

જનક ઉવાચ॥ મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વપોત ઇતસ્તતઃ। ભ્રમતિ સ્વાંતવાતેન ન મમાસ્ત્યસહિષ્ણુતા

જનક બોલ્યા: મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની નાવ પોતાનાં મનની પવનથી અહીં-ત્યાં ફરતી રહે છે; મને એમાં કોઈ બેચેની નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ જગદ્વીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન મે વૃદ્ધિર્ન ચ ક્ષતિઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની લહેર પોતાની રીતે ઊભી થાય છે અને ઓગળી જાય છે; એ ઊભી થાય કે ઓગળી જાય, મને કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વં નામ વિકલ્પના। અતિશાંતો નિરાકાર એતદેવાહમાસ્થિતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયા માત્ર કલ્પના છે; એમાં હું સંપૂર્ણ શાંતિ અને નિરૂપ છે — એમાં જ હું સ્થિર છું.

નાત્મા ભાવેષુ નો ભાવસ્તત્રાનન્તે નિરંજને। ઇત્યસક્તોઽસ્પૃહઃ શાન્ત એતદેવાહમાસ્તિતઃ

આત્મા કોઈ અવસ્થામાં નથી, અને અવસ્થાઓ પણ એ અનંત, નિર્મલમાં નથી; તેથી હું અસ્પૃહ, અનાસક્ત અને શાંતિમાં — એમાં જ સ્થિર છું.

અહો ચિન્માત્રમેવાહં ઇન્દ્રજાલોપમં જગત્। ઇતિ મમ કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

અરે! હું તો માત્ર ચેતન છું; દુનિયા તો જાદુ જેવી છે. તો મને ક્યાંય, કઈ રીતે, કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું આવે જ નહીં.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ તદા બન્ધો યદા ચિત્તં કિન્ચિદ્ વાંછતિ શોચતિ। કિંચિન્ મુંચતિ ગૃણ્હાતિ કિંચિદ્ દૃષ્યતિ કુપ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: બંધન ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છે, દુઃખી થાય, કંઈ છોડે, પકડી રાખે, ભેદ જુએ કે ગુસ્સે થાય.

તદા મુક્તિર્યદા ચિત્તં ન વાંછતિ ન શોચતિ। ન મુંચતિ ન ગૃણ્હાતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ

મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છતું નથી, દુઃખી થતું નથી, છોડતું નથી, પકડી રાખતું નથી, ખુશ થતું નથી કે ગુસ્સે થતું નથી.

તદા બન્ધો યદા ચિત્તં સક્તં કાશ્વપિ દૃષ્ટિષુ। તદા મોક્ષો યદા ચિત્તમસક્તં સર્વદૃષ્ટિષુ

બંધન ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કોઈ દૃશ્યમાં જોડાય છે; મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન બધાં દૃશ્યોમાં અનાસક્ત રહે છે.

યદા નાહં તદા મોક્ષો યદાહં બન્ધનં તદા। મત્વેતિ હેલયા કિંચિન્મા ગૃહાણ વિમુંચ મા

જ્યારે 'હું' નથી, ત્યારે મુક્તિ છે; જ્યારે 'હું' છે, ત્યારે બંધન છે. એ જાણીને, કંઈ પકડી રાખો નહીં કે છોડો નહીં — ભલે બેધ્યાન.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ કૃતાકૃતે ચ દ્વન્દ્વાનિ કદા શાન્તાનિ કસ્ય વા। એવં જ્ઞાત્વેહ નિર્વેદાદ્ ભવ ત્યાગપરોઽવ્રતી

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: કરવું-ન કરવું અને દ્વંદ્વો ક્યારે શાંતિ પામે છે, અને કોના માટે? એ જાણીને, અહીં નિરાસ થઈ, છોડવામાં રત અને કોઈ નિયમમાં બંધાયેલા વિના રહો.

કસ્યાપિ તાત ધન્યસ્ય લોકચેષ્ટાવલોકનાત્। જીવિતેચ્છા બુભુક્ષા ચ બુભુત્સોપશમઃ ગતાઃ

કોઈ ભાગ્યશાળી માટે, માત્ર દુનિયાની ચાલ જોવાથી, જીવવાની, ખાવાની અને જાણવાની ઇચ્છા, સાથે સાથે બધી ચિંતા પણ, ઓગળી જાય છે.

અનિત્યં સર્વમેવેદં તાપત્રયદૂષિતં। અસરં નિન્દિતં હેયમિતિ નિશ્ચિત્ય શામ્યતિ

આ બધું અસ્થીર છે, ત્રાસથી ભરેલું છે, ખોટું છે, નિંદનીય છે અને છોડવું યોગ્ય છે — એ જાણીને, માણસ શાંત થઈ જાય છે.

કોઽસૌ કાલો વયઃ કિં વા યત્ર દ્વન્દ્વાનિ નો નૃણાં। તાન્યુપેક્ષ્ય યથાપ્રાપ્તવર્તી સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

કયો સમય, કયું વય, કે કયું સ્થાન છે, જ્યાં માણસો માટે દ્વંદ્વો નથી? એ બધાં અવગણી, જે રીતે યોગ્ય હોય એ રીતે વર્તો, તો સિદ્ધિ મળે છે.

ના મતં મહર્ષીણાં સાધૂનાં યોગિનાં તથા। દૃષ્ટ્વા નિર્વેદમાપન્નઃ કો ન શામ્યતિ માનવઃ

મહર્ષિ, સાધુ કે યોગીઓના મતથી નહીં — એ જોઈને, જે નિરાસ થાય છે, એ માણસ શાંત કેમ ન થાય?

કૃત્વા મૂર્તિપરિજ્ઞાનં ચૈતન્યસ્ય ન કિં ગુરુઃ। નિર્વેદસમતાયુક્ત્યા યસ્તારયતિ સંસૃતેઃ

ચેતનાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખીને, કોણ ગુરુ નથી? નિરાસ અને સમતા દ્વારા, જે સંસારમાંથી પાર ઉતારે છે.

પશ્ય ભૂતવિકારાંસ્ત્વં ભૂતમાત્રાન્ યથાર્થતઃ। તત્ક્ષણાદ્ બન્ધનિર્મુક્તઃ સ્વરૂપસ્થો ભવિષ્યસિ

તમે તત્વોના પરિવર્તનને, તત્વો જ છે એમ સાચી રીતે જુઓ; એ જ ક્ષણે, બંધનથી મુક્ત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જશો.

વાસના એવ સંસાર ઇતિ સર્વા વિમુંચ તાઃ। તત્ત્યાગો વાસનાત્યાગાત્સ્થિતિરદ્ય યથા તથા

વાસનાઓ જ સંસાર છે — તેથી, બધી વાસનાઓ છોડો. વાસનાઓ છોડીને, આજે જ જે રીતે હોય એ રીતે સ્થિર રહેશો.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ વિહાય વૈરિણં કામમર્થં ચાનર્થસંકુલં। ધર્મમપ્યેતયોર્હેતું સર્વત્રાદરં કુરુ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: દુશ્મન સમાન ઇચ્છા અને દુઃખથી ભરેલા ધનને છોડો; અને આ બંનેમાંથી પેદા થતી ધર્મને પણ, દરેક જગ્યાએ, નિરલિપ્ત રહીને જુઓ.

સ્વપ્નેન્દ્રજાલવત્ પશ્ય દિનાનિ ત્રીણિ પંચ વા। મિત્રક્ષેત્રધનાગારદારદાયાદિસંપદઃ

ત્રણ કે પાંચ દિવસને સ્વપ્ન અથવા માયા સમાન સમજો; મિત્ર, જમીન, ધન, ઘર, પત્ની, વારસદાર અને સંપત્તિ — બધું એ જ રીતે છે.

યત્ર યત્ર ભવેત્તૃષ્ણા સંસારં વિદ્ધિ તત્ર વૈ। પ્રૌઢવૈરાગ્યમાશ્રિત્ય વીતતૃષ્ણઃ સુખી ભવ

જે જગ્યાએ તૃષ્ણા હોય, ત્યાં સંસાર છે એમ જાણો; પક્કડ વૈરાગ્યને ધારણ કરીને, તૃષ્ણા વિના સુખી બની જાવ.

તૃષ્ણામાત્રાત્મકો બન્ધસ્તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે। ભવાસંસક્તિમાત્રેણ પ્રાપ્તિતુષ્ટિર્મુહુર્મુહુઃ

બાંધણ માત્ર તૃષ્ણા છે; એનો નાશ મુક્તિ કહેવાય છે. માત્ર ભવમાં નિરલિપ્ત રહીને, વારંવાર સંતોષ મળે છે.

ત્વમેકશ્ચેતનઃ શુદ્ધો જડં વિશ્વમસત્તથા। અવિદ્યાપિ ન કિંચિત્સા કા બુભુત્સા તથાપિ તે

તમે એકલા જ ચેતન અને શુદ્ધ છો; જગત નિષ્ક્રિય અને અસત્ય છે. અવિદ્યાએ પણ કશું નથી; તો પછી તમને આ જિજ્ઞાસા કેમ?

રાજ્યં સુતાઃ કલત્રાણિ શરીરાણિ સુખાનિ ચ। સંસક્તસ્યાપિ નષ્ટાનિ તવ જન્મનિ જન્મનિ

રાજ્ય, પુત્ર, પત્ની, શરીર અને સુખ — જોડાયેલા હોવા છતાં, દરેક જન્મમાં એ બધું ગુમાઈ જાય છે.

અલમર્થેન કામેન સુકૃતેનાપિ કર્મણા। એભ્યઃ સંસારકાન્તારે ન વિશ્રાન્તમભૂન્ મનઃ

ધન, ઇચ્છા અને સારા કર્મો — એ બધું પૂરતું છે; સંસારના રણમાં, મન ક્યારેય શાંતિ પામ્યું નથી.

કૃતં ન કતિ જન્માનિ કાયેન મનસા ગિરા। દુઃખમાયાસદં કર્મ તદદ્યાપ્યુપરમ્યતામ્

કેટલા જન્મોમાં શરીર, મન અને વાણીથી દુઃખ અને કષ્ટ આપતી ક્રિયાઓ કરી છે? એ હવે, આજથી, બંધ થવા જોઈએ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ભાવાભાવવિકારશ્ચ સ્વભાવાદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકારો ગતક્લેશઃ સુખેનૈવોપશામ્યતિ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: ઉત્પન્ન થવું, ન ઉત્પન્ન થવું અને બદલાવ — એ બધું સ્વભાવ છે એમ જાણીને, જે નિરલિપ્ત અને દુઃખથી મુક્ત છે, એ સરળતાથી શાંતિ પામે છે.

ઈશ્વરઃ સર્વનિર્માતા નેહાન્ય ઇતિ નિશ્ચયી। અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ શાન્તઃ ક્વાપિ ન સજ્જતે

ઈશ્વર બધાનો સર્જનહાર છે અને બીજું કશું નથી — એમ જાણીને, અંદરથી બધી આશા ઓગળી ગયેલી વ્યક્તિ શાંતિમાં રહે છે અને ક્યાંય જોડાતો નથી.