અષ્ટાવક્રગીતા

તજ્જ્ઞસ્ય પુણ્યપાપાભ્યાં સ્પર્શો હ્યન્તર્ન જાયતે। ન હ્યાકાશસ્ય ધૂમેન દૃશ્યમાનાપિ સઙ્ગતિઃ

જેને 'તે'નું જ્ઞાન છે, એ માટે પુણ્ય-પાપનો અંદર સ્પર્શ થતો નથી, જેમ કે આકાશને ધૂમાડો દેખાય છે, પણ એમાં ક્યારેય જોડાણ થતું નથી.

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં જ્ઞાતં યેન મહાત્મના। યદૃચ્છયા વર્તમાનં તં નિષેદ્ધું ક્ષમેત કઃ

મહાન આત્મા, જે આખું જગત પોતે જ છે એવું જાણે છે, અને યદૃચ્છાએ જીવતો હોય, એને રોકી શકે એવો કોણ છે?

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તે ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે। વિજ્ઞસ્યૈવ હિ સામર્થ્યમિચ્છાનિચ્છાવિવર્જને

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, ચાર પ્રકારના જીવોમાં, ઈચ્છા અને અનિચ્છા બંનેથી મુક્ત થવાની શક્તિ માત્ર જ્ઞાની પાસે જ છે.

આત્માનમદ્વયં કશ્ચિજ્જાનાતિ જગદીશ્વરં। યદ્ વેત્તિ તત્સ કુરુતે ન ભયં તસ્ય કુત્રચિત્

જે કોઈ આત્માને અદ્વિતીય, જગતના ઈશ્વર તરીકે જાણે છે, એ જે જાણે છે તે કરે છે; એને ક્યાંય કોઈ ડર નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ન તે સંગોઽસ્તિ કેનાપિ કિં શુદ્ધસ્ત્યક્તુમિચ્છસિ। સંઘાતવિલયં કુર્વન્નેવમેવ લયં વ્રજ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: તને કશી વસ્તુ સાથે જોડાણ નથી—પવિત્ર વ્યક્તિ, તું ત્યાગ કરવા કેમ ઈચ્છે છે? સંઘાટનો વિલય કર, અને એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

ઉદેતિ ભવતો વિશ્વં વારિધેરિવ બુદ્બુદઃ। ઇતિ જ્ઞાત્વૈકમાત્માનં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ તારા અંદર સમુદ્રમાં બબલ જેવું ઊભું થાય છે; એક આત્માને જાણીને, એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

પ્રત્યક્ષમપ્યવસ્તુત્વાદ્ વિશ્વં નાસ્ત્યમલે ત્વયિ। રજ્જુસર્પ ઇવ વ્યક્તં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ સીધું દેખાય છે, પણ પવિત્ર તારા અંદર એનું અસ્તિત્વ નથી, જેમ કે દોરામાં સાપ દેખાય છે; એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

સમદુઃખસુખઃ પૂર્ણ આશાનૈરાશ્યયોઃ સમઃ। સમજીવિતમૃત્યુઃ સન્નેવમેવ લયં વ્રજ

દુઃખ-સુખમાં સમ, સંપૂર્ણ, આશા-નિરાશામાં સમ, જીવન-મૃત્યુમાં પણ સમ—એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આકાશવદનન્તોઽહં ઘટવત્ પ્રાકૃતં જગત્। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: હું આકાશ જેવો અનંત છું; જગત ઘડાની જેમ સ્વાભાવિક છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

મહોદધિરિવાહં સ પ્રપંચો વીચિસઽન્નિભઃ। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું મહાસાગર જેવો છું; જગત તરંગ જેવું છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

અહં સ શુક્તિસઙ્કાશો રૂપ્યવદ્ વિશ્વકલ્પના। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું શુક્તિ જેવો છું; જગત-કલ્પના રૂપ્ય જેવું છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

અહં વા સર્વભૂતેષુ સર્વભૂતાન્યથો મયિ। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું બધા જીવોમાં છું કે બધા જીવો મારા અંદર છે — એ જ જાણવાનું છે; એ માટે કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું કે લય થવું રહેતું નથી.

જનક ઉવાચ॥ મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વપોત ઇતસ્તતઃ। ભ્રમતિ સ્વાંતવાતેન ન મમાસ્ત્યસહિષ્ણુતા

જનક બોલ્યા: મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની નાવ પોતાનાં મનની પવનથી અહીં-ત્યાં ફરતી રહે છે; મને એમાં કોઈ બેચેની નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ જગદ્વીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન મે વૃદ્ધિર્ન ચ ક્ષતિઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની લહેર પોતાની રીતે ઊભી થાય છે અને ઓગળી જાય છે; એ ઊભી થાય કે ઓગળી જાય, મને કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વં નામ વિકલ્પના। અતિશાંતો નિરાકાર એતદેવાહમાસ્થિતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયા માત્ર કલ્પના છે; એમાં હું સંપૂર્ણ શાંતિ અને નિરૂપ છે — એમાં જ હું સ્થિર છું.

નાત્મા ભાવેષુ નો ભાવસ્તત્રાનન્તે નિરંજને। ઇત્યસક્તોઽસ્પૃહઃ શાન્ત એતદેવાહમાસ્તિતઃ

આત્મા કોઈ અવસ્થામાં નથી, અને અવસ્થાઓ પણ એ અનંત, નિર્મલમાં નથી; તેથી હું અસ્પૃહ, અનાસક્ત અને શાંતિમાં — એમાં જ સ્થિર છું.

અહો ચિન્માત્રમેવાહં ઇન્દ્રજાલોપમં જગત્। ઇતિ મમ કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

અરે! હું તો માત્ર ચેતન છું; દુનિયા તો જાદુ જેવી છે. તો મને ક્યાંય, કઈ રીતે, કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું આવે જ નહીં.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ તદા બન્ધો યદા ચિત્તં કિન્ચિદ્ વાંછતિ શોચતિ। કિંચિન્ મુંચતિ ગૃણ્હાતિ કિંચિદ્ દૃષ્યતિ કુપ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: બંધન ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છે, દુઃખી થાય, કંઈ છોડે, પકડી રાખે, ભેદ જુએ કે ગુસ્સે થાય.

તદા મુક્તિર્યદા ચિત્તં ન વાંછતિ ન શોચતિ। ન મુંચતિ ન ગૃણ્હાતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ

મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છતું નથી, દુઃખી થતું નથી, છોડતું નથી, પકડી રાખતું નથી, ખુશ થતું નથી કે ગુસ્સે થતું નથી.

તદા બન્ધો યદા ચિત્તં સક્તં કાશ્વપિ દૃષ્ટિષુ। તદા મોક્ષો યદા ચિત્તમસક્તં સર્વદૃષ્ટિષુ

બંધન ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કોઈ દૃશ્યમાં જોડાય છે; મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન બધાં દૃશ્યોમાં અનાસક્ત રહે છે.

યદા નાહં તદા મોક્ષો યદાહં બન્ધનં તદા। મત્વેતિ હેલયા કિંચિન્મા ગૃહાણ વિમુંચ મા

જ્યારે 'હું' નથી, ત્યારે મુક્તિ છે; જ્યારે 'હું' છે, ત્યારે બંધન છે. એ જાણીને, કંઈ પકડી રાખો નહીં કે છોડો નહીં — ભલે બેધ્યાન.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ કૃતાકૃતે ચ દ્વન્દ્વાનિ કદા શાન્તાનિ કસ્ય વા। એવં જ્ઞાત્વેહ નિર્વેદાદ્ ભવ ત્યાગપરોઽવ્રતી

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: કરવું-ન કરવું અને દ્વંદ્વો ક્યારે શાંતિ પામે છે, અને કોના માટે? એ જાણીને, અહીં નિરાસ થઈ, છોડવામાં રત અને કોઈ નિયમમાં બંધાયેલા વિના રહો.

કસ્યાપિ તાત ધન્યસ્ય લોકચેષ્ટાવલોકનાત્। જીવિતેચ્છા બુભુક્ષા ચ બુભુત્સોપશમઃ ગતાઃ

કોઈ ભાગ્યશાળી માટે, માત્ર દુનિયાની ચાલ જોવાથી, જીવવાની, ખાવાની અને જાણવાની ઇચ્છા, સાથે સાથે બધી ચિંતા પણ, ઓગળી જાય છે.

અનિત્યં સર્વમેવેદં તાપત્રયદૂષિતં। અસરં નિન્દિતં હેયમિતિ નિશ્ચિત્ય શામ્યતિ

આ બધું અસ્થીર છે, ત્રાસથી ભરેલું છે, ખોટું છે, નિંદનીય છે અને છોડવું યોગ્ય છે — એ જાણીને, માણસ શાંત થઈ જાય છે.

કોઽસૌ કાલો વયઃ કિં વા યત્ર દ્વન્દ્વાનિ નો નૃણાં। તાન્યુપેક્ષ્ય યથાપ્રાપ્તવર્તી સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

કયો સમય, કયું વય, કે કયું સ્થાન છે, જ્યાં માણસો માટે દ્વંદ્વો નથી? એ બધાં અવગણી, જે રીતે યોગ્ય હોય એ રીતે વર્તો, તો સિદ્ધિ મળે છે.

ના મતં મહર્ષીણાં સાધૂનાં યોગિનાં તથા। દૃષ્ટ્વા નિર્વેદમાપન્નઃ કો ન શામ્યતિ માનવઃ

મહર્ષિ, સાધુ કે યોગીઓના મતથી નહીં — એ જોઈને, જે નિરાસ થાય છે, એ માણસ શાંત કેમ ન થાય?

કૃત્વા મૂર્તિપરિજ્ઞાનં ચૈતન્યસ્ય ન કિં ગુરુઃ। નિર્વેદસમતાયુક્ત્યા યસ્તારયતિ સંસૃતેઃ

ચેતનાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખીને, કોણ ગુરુ નથી? નિરાસ અને સમતા દ્વારા, જે સંસારમાંથી પાર ઉતારે છે.

પશ્ય ભૂતવિકારાંસ્ત્વં ભૂતમાત્રાન્ યથાર્થતઃ। તત્ક્ષણાદ્ બન્ધનિર્મુક્તઃ સ્વરૂપસ્થો ભવિષ્યસિ

તમે તત્વોના પરિવર્તનને, તત્વો જ છે એમ સાચી રીતે જુઓ; એ જ ક્ષણે, બંધનથી મુક્ત થઈ, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જશો.

વાસના એવ સંસાર ઇતિ સર્વા વિમુંચ તાઃ। તત્ત્યાગો વાસનાત્યાગાત્સ્થિતિરદ્ય યથા તથા

વાસનાઓ જ સંસાર છે — તેથી, બધી વાસનાઓ છોડો. વાસનાઓ છોડીને, આજે જ જે રીતે હોય એ રીતે સ્થિર રહેશો.