અષ્ટાવક્રગીતા

ઉદ્ભૂતં જ્ઞાનદુર્મિત્રમવધાર્યાતિદુર્બલઃ। આશ્ચર્યં કામમાકાઙ્ક્ષેત્ કાલમન્તમનુશ્રિતઃ

જ્ઞાન ઊભું થઈ ગયું છે અને અજ્ઞાનના દુશ્મનને ખૂબ જ નબળા જાણ્યા પછી પણ, સમય અંતે આવી રહ્યો છે, છતાં કામના ઈચ્છવી એ અદભુત છે.

ઇહામુત્ર વિરક્તસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ। આશ્ચર્યં મોક્ષકામસ્ય મોક્ષાદ્ એવ વિભીષિકા

અહીં અને ત્યાં, જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને શાશ્વત-અશાશ્વતનું વિવેક જાણે છે, એ મુક્તિ ઈચ્છનારને મુક્તિથી જ ભય લાગે છે, એ અદભુત છે.

ધીરસ્તુ ભોજ્યમાનોઽપિ પીડ્યમાનોઽપિ સર્વદા। આત્માનં કેવલં પશ્યન્ ન તુષ્યતિ ન કુપ્યતિ

ધીર માણસ, ભોજન મળે કે દુ:ખ મળે, હંમેશા માત્ર આત્માને જ જુએ છે; એ ખુશ પણ થતો નથી અને ગુસ્સો પણ કરતો નથી.

ચેષ્ટમાનં શરીરં સ્વં પશ્યત્યન્યશરીરવત્। સંસ્તવે ચાપિ નિન્દાયાં કથં ક્ષુભ્યેત્ મહાશયઃ

જે વ્યક્તિ પોતાનું શરીર બીજા શરીર જેવું જુએ છે, એ મહાન આત્મા માટે વખાણ કે નિંદા ક્યારેય મનમાં ઉથલપાથલ લાવે નહીં.

માયામાત્રમિદં વિશ્વં પશ્યન્ વિગતકૌતુકઃ। અપિ સન્નિહિતે મૃત્યૌ કથં ત્રસ્યતિ ધીરધીઃ

આ જગત માત્ર માયા છે એવું જોઈને, અને રસ-interest પૂરો થઈ ગયો હોય, તો બુદ્ધિશાળી માણસને મૃત્યુ નજીક હોવા છતાં ડર કેમ લાગશે?

નિઃસ્પૃહં માનસં યસ્ય નૈરાશ્યેઽપિ મહાત્મનઃ। તસ્યાત્મજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

મહાન વ્યક્તિનું મન કોઈ ઈચ્છા વગર, આશા ન હોવા છતાં, આત્મજ્ઞાનથી સંતોષ પામેલું હોય—એની સરખામણી કોણ કરી શકે?

સ્વભાવાદ્ એવ જાનાનો દૃશ્યમેતન્ન કિંચન। ઇદં ગ્રાહ્યમિદં ત્યાજ્યં સ કિં પશ્યતિ ધીરધીઃ

જેને સ્વભાવથી ખબર છે કે જોવાતું બધું કંઈ નથી, એ બુદ્ધિશાળી મન માટે શું ગ્રહણ કરવું અને શું ત્યાગવું—એ શું જુએ?

અંતસ્ત્યક્તકષાયસ્ય નિર્દ્વન્દ્વસ્ય નિરાશિષઃ। યદૃચ્છયાગતો ભોગો ન દુઃખાય ન તુષ્ટયે

જેના અંદરના વાસનાઓ છોડી દીધા છે, દ્વંદ્વ અને આશા નથી, એ માટે યદૃચ્છાએ મળેલી કોઈ પણ અનુભૂતિ દુઃખ પણ નથી, અને આનંદ પણ નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ હન્તાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય ખેલતો ભોગલીલયા। ન હિ સંસારવાહીકૈર્મૂઢૈઃ સહ સમાનતા

અષ્ટાવક્ર કહે છે: આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર થયેલો બુદ્ધિશાળી માણસ, ભોગમાં રમતો, સંસારના વહેણમાં ફસાયેલા મૂઢ લોકો સાથે ક્યારેય સરખાઈ શકે નહીં.

યત્ પદં પ્રેપ્સવો દીનાઃ શક્રાદ્યાઃ સર્વદેવતાઃ। અહો તત્ર સ્થિતો યોગી ન હર્ષમુપગચ્છતિ

જે સ્થિતિ માટે ઈન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓ તરસે છે, એમાં સ્થિર થયેલો યોગી એમાં આનંદ અનુભવે પણ નહીં—આ કેટલું અદ્ભુત છે!

તજ્જ્ઞસ્ય પુણ્યપાપાભ્યાં સ્પર્શો હ્યન્તર્ન જાયતે। ન હ્યાકાશસ્ય ધૂમેન દૃશ્યમાનાપિ સઙ્ગતિઃ

જેને 'તે'નું જ્ઞાન છે, એ માટે પુણ્ય-પાપનો અંદર સ્પર્શ થતો નથી, જેમ કે આકાશને ધૂમાડો દેખાય છે, પણ એમાં ક્યારેય જોડાણ થતું નથી.

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં જ્ઞાતં યેન મહાત્મના। યદૃચ્છયા વર્તમાનં તં નિષેદ્ધું ક્ષમેત કઃ

મહાન આત્મા, જે આખું જગત પોતે જ છે એવું જાણે છે, અને યદૃચ્છાએ જીવતો હોય, એને રોકી શકે એવો કોણ છે?

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તે ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે। વિજ્ઞસ્યૈવ હિ સામર્થ્યમિચ્છાનિચ્છાવિવર્જને

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, ચાર પ્રકારના જીવોમાં, ઈચ્છા અને અનિચ્છા બંનેથી મુક્ત થવાની શક્તિ માત્ર જ્ઞાની પાસે જ છે.

આત્માનમદ્વયં કશ્ચિજ્જાનાતિ જગદીશ્વરં। યદ્ વેત્તિ તત્સ કુરુતે ન ભયં તસ્ય કુત્રચિત્

જે કોઈ આત્માને અદ્વિતીય, જગતના ઈશ્વર તરીકે જાણે છે, એ જે જાણે છે તે કરે છે; એને ક્યાંય કોઈ ડર નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ન તે સંગોઽસ્તિ કેનાપિ કિં શુદ્ધસ્ત્યક્તુમિચ્છસિ। સંઘાતવિલયં કુર્વન્નેવમેવ લયં વ્રજ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: તને કશી વસ્તુ સાથે જોડાણ નથી—પવિત્ર વ્યક્તિ, તું ત્યાગ કરવા કેમ ઈચ્છે છે? સંઘાટનો વિલય કર, અને એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

ઉદેતિ ભવતો વિશ્વં વારિધેરિવ બુદ્બુદઃ। ઇતિ જ્ઞાત્વૈકમાત્માનં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ તારા અંદર સમુદ્રમાં બબલ જેવું ઊભું થાય છે; એક આત્માને જાણીને, એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

પ્રત્યક્ષમપ્યવસ્તુત્વાદ્ વિશ્વં નાસ્ત્યમલે ત્વયિ। રજ્જુસર્પ ઇવ વ્યક્તં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ સીધું દેખાય છે, પણ પવિત્ર તારા અંદર એનું અસ્તિત્વ નથી, જેમ કે દોરામાં સાપ દેખાય છે; એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

સમદુઃખસુખઃ પૂર્ણ આશાનૈરાશ્યયોઃ સમઃ। સમજીવિતમૃત્યુઃ સન્નેવમેવ લયં વ્રજ

દુઃખ-સુખમાં સમ, સંપૂર્ણ, આશા-નિરાશામાં સમ, જીવન-મૃત્યુમાં પણ સમ—એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આકાશવદનન્તોઽહં ઘટવત્ પ્રાકૃતં જગત્। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: હું આકાશ જેવો અનંત છું; જગત ઘડાની જેમ સ્વાભાવિક છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

મહોદધિરિવાહં સ પ્રપંચો વીચિસઽન્નિભઃ। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું મહાસાગર જેવો છું; જગત તરંગ જેવું છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

અહં સ શુક્તિસઙ્કાશો રૂપ્યવદ્ વિશ્વકલ્પના। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું શુક્તિ જેવો છું; જગત-કલ્પના રૂપ્ય જેવું છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.

અહં વા સર્વભૂતેષુ સર્વભૂતાન્યથો મયિ। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

હું બધા જીવોમાં છું કે બધા જીવો મારા અંદર છે — એ જ જાણવાનું છે; એ માટે કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું કે લય થવું રહેતું નથી.

જનક ઉવાચ॥ મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વપોત ઇતસ્તતઃ। ભ્રમતિ સ્વાંતવાતેન ન મમાસ્ત્યસહિષ્ણુતા

જનક બોલ્યા: મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની નાવ પોતાનાં મનની પવનથી અહીં-ત્યાં ફરતી રહે છે; મને એમાં કોઈ બેચેની નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ જગદ્વીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન મે વૃદ્ધિર્ન ચ ક્ષતિઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયાની લહેર પોતાની રીતે ઊભી થાય છે અને ઓગળી જાય છે; એ ઊભી થાય કે ઓગળી જાય, મને કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી.

મય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વં નામ વિકલ્પના। અતિશાંતો નિરાકાર એતદેવાહમાસ્થિતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, દુનિયા માત્ર કલ્પના છે; એમાં હું સંપૂર્ણ શાંતિ અને નિરૂપ છે — એમાં જ હું સ્થિર છું.

નાત્મા ભાવેષુ નો ભાવસ્તત્રાનન્તે નિરંજને। ઇત્યસક્તોઽસ્પૃહઃ શાન્ત એતદેવાહમાસ્તિતઃ

આત્મા કોઈ અવસ્થામાં નથી, અને અવસ્થાઓ પણ એ અનંત, નિર્મલમાં નથી; તેથી હું અસ્પૃહ, અનાસક્ત અને શાંતિમાં — એમાં જ સ્થિર છું.

અહો ચિન્માત્રમેવાહં ઇન્દ્રજાલોપમં જગત્। ઇતિ મમ કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

અરે! હું તો માત્ર ચેતન છું; દુનિયા તો જાદુ જેવી છે. તો મને ક્યાંય, કઈ રીતે, કોઈ છોડવું કે પકડી રાખવું આવે જ નહીં.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ તદા બન્ધો યદા ચિત્તં કિન્ચિદ્ વાંછતિ શોચતિ। કિંચિન્ મુંચતિ ગૃણ્હાતિ કિંચિદ્ દૃષ્યતિ કુપ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: બંધન ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છે, દુઃખી થાય, કંઈ છોડે, પકડી રાખે, ભેદ જુએ કે ગુસ્સે થાય.

તદા મુક્તિર્યદા ચિત્તં ન વાંછતિ ન શોચતિ। ન મુંચતિ ન ગૃણ્હાતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ

મુક્તિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે મન કંઈ ઈચ્છતું નથી, દુઃખી થતું નથી, છોડતું નથી, પકડી રાખતું નથી, ખુશ થતું નથી કે ગુસ્સે થતું નથી.