અષ્ટાવક્રગીતા

નાહં દેહો ન મે દેહો જીવો નાહમહં હિ ચિત્। અયમેવ હિ મે બન્ધ આસીદ્યા જીવિતે સ્પૃહા

હું શરીર નથી, શરીર મારો નથી; હું જીવ નથી, હું તો ચિત છું. મારું એકમાત્ર બંધન તો જીવવાની ઈચ્છા હતી.

અહો ભુવનકલ્લોલૈર્વિચિત્રૈર્દ્રાક્ સમુત્થિતં। મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે સમુદ્યતે

અરે, જગતની વિવિધ અને ઝડપથી ઊભી થતી તરંગો, મારા અનંત મહાસાગરમાં, મનની પવનથી ઊભી થઈ છે.

મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે પ્રશામ્યતિ। અભાગ્યાજ્જીવવણિજો જગત્પોતો વિનશ્વરઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જ્યારે મનની પવન શાંત થાય છે, ત્યારે જીવનના દુર્ભાગી વેપારી જેવી જગતની નૌકાની નાશ થાય છે.

મય્યનન્તમહાંભોધાવાશ્ચર્યં જીવવીચયઃ। ઉદ્યન્તિ ઘ્નન્તિ ખેલન્તિ પ્રવિશન્તિ સ્વભાવતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જીવોની તરંગો અદભુત છે; એ ઊઠે છે, પડી જાય છે, રમે છે અને સ્વાભાવિક રીતે સમાઈ જાય છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ અવિનાશિનમાત્માનં એકં વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ। તવાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય કથમર્થાર્જને રતિઃ

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: આત્માને એક અને અવિનાશી જાણીને, આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર વિવેકી વ્યક્તિને worldly લાભ મેળવવામાં કેવી રીતે રુચિ રહે?

આત્માજ્ઞાનાદહો પ્રીતિર્વિષયભ્રમગોચરે। શુક્તેરજ્ઞાનતો લોભો યથા રજતવિભ્રમે

અરે, આત્મજ્ઞાનના અભાવથી વિષયોમાં આનંદ આવે છે, જેમ શંખમાં ચાંદીનો ભ્રમ હોય છે, તેમ અજ્ઞાનથી લોભ ઊભો થાય છે.

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરઙ્ગા ઇવ સાગરે। સોઽહમસ્મીતિ વિજ્ઞાય કિં દીન ઇવ ધાવસિ

જેમાં જગત ઉજવાય છે અને તરંગો ઊભી થાય છે, એ મહાસાગર જેવું છે. 'હું એ જ છું' એવું જાણીને, તું દુ:ખી થઈને કેમ દોડે છે?

શ્રુત્વાપિ શુદ્ધચૈતન્ય આત્માનમતિસુન્દરં। ઉપસ્થેઽત્યન્તસંસક્તો માલિન્યમધિગચ્છતિ

શુદ્ધ, સુંદર ચિત સ્વરૂપ આત્મા વિશે સાંભળ્યા પછી પણ, જે સંસારમાં ખૂબ જ જોડાયેલો છે, એ અશુદ્ધિ મેળવે છે.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ। મુનેર્જાનત આશ્ચર્યં મમત્વમનુવર્તતે

જે મુનિ બધા જીવોમાં આત્મા અને આત્મામાં બધા જીવોને જાણે છે, એમાં 'મારું' ભાવ ટકી રહે છે, એ અદભુત છે.

આસ્થિતઃ પરમાદ્વૈતં મોક્ષાર્થેઽપિ વ્યવસ્થિતઃ। આશ્ચર્યં કામવશગો વિકલઃ કેલિશિક્ષયા

પરમ અદ્વૈતમાં સ્થિર રહીને, મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ હોવા છતાં, કામના અને આનંદની ઈચ્છાથી અપૂર્ણ રહેવું એ અદભુત છે.

ઉદ્ભૂતં જ્ઞાનદુર્મિત્રમવધાર્યાતિદુર્બલઃ। આશ્ચર્યં કામમાકાઙ્ક્ષેત્ કાલમન્તમનુશ્રિતઃ

જ્ઞાન ઊભું થઈ ગયું છે અને અજ્ઞાનના દુશ્મનને ખૂબ જ નબળા જાણ્યા પછી પણ, સમય અંતે આવી રહ્યો છે, છતાં કામના ઈચ્છવી એ અદભુત છે.

ઇહામુત્ર વિરક્તસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ। આશ્ચર્યં મોક્ષકામસ્ય મોક્ષાદ્ એવ વિભીષિકા

અહીં અને ત્યાં, જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને શાશ્વત-અશાશ્વતનું વિવેક જાણે છે, એ મુક્તિ ઈચ્છનારને મુક્તિથી જ ભય લાગે છે, એ અદભુત છે.

ધીરસ્તુ ભોજ્યમાનોઽપિ પીડ્યમાનોઽપિ સર્વદા। આત્માનં કેવલં પશ્યન્ ન તુષ્યતિ ન કુપ્યતિ

ધીર માણસ, ભોજન મળે કે દુ:ખ મળે, હંમેશા માત્ર આત્માને જ જુએ છે; એ ખુશ પણ થતો નથી અને ગુસ્સો પણ કરતો નથી.

ચેષ્ટમાનં શરીરં સ્વં પશ્યત્યન્યશરીરવત્। સંસ્તવે ચાપિ નિન્દાયાં કથં ક્ષુભ્યેત્ મહાશયઃ

જે વ્યક્તિ પોતાનું શરીર બીજા શરીર જેવું જુએ છે, એ મહાન આત્મા માટે વખાણ કે નિંદા ક્યારેય મનમાં ઉથલપાથલ લાવે નહીં.

માયામાત્રમિદં વિશ્વં પશ્યન્ વિગતકૌતુકઃ। અપિ સન્નિહિતે મૃત્યૌ કથં ત્રસ્યતિ ધીરધીઃ

આ જગત માત્ર માયા છે એવું જોઈને, અને રસ-interest પૂરો થઈ ગયો હોય, તો બુદ્ધિશાળી માણસને મૃત્યુ નજીક હોવા છતાં ડર કેમ લાગશે?

નિઃસ્પૃહં માનસં યસ્ય નૈરાશ્યેઽપિ મહાત્મનઃ। તસ્યાત્મજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

મહાન વ્યક્તિનું મન કોઈ ઈચ્છા વગર, આશા ન હોવા છતાં, આત્મજ્ઞાનથી સંતોષ પામેલું હોય—એની સરખામણી કોણ કરી શકે?

સ્વભાવાદ્ એવ જાનાનો દૃશ્યમેતન્ન કિંચન। ઇદં ગ્રાહ્યમિદં ત્યાજ્યં સ કિં પશ્યતિ ધીરધીઃ

જેને સ્વભાવથી ખબર છે કે જોવાતું બધું કંઈ નથી, એ બુદ્ધિશાળી મન માટે શું ગ્રહણ કરવું અને શું ત્યાગવું—એ શું જુએ?

અંતસ્ત્યક્તકષાયસ્ય નિર્દ્વન્દ્વસ્ય નિરાશિષઃ। યદૃચ્છયાગતો ભોગો ન દુઃખાય ન તુષ્ટયે

જેના અંદરના વાસનાઓ છોડી દીધા છે, દ્વંદ્વ અને આશા નથી, એ માટે યદૃચ્છાએ મળેલી કોઈ પણ અનુભૂતિ દુઃખ પણ નથી, અને આનંદ પણ નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ હન્તાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય ખેલતો ભોગલીલયા। ન હિ સંસારવાહીકૈર્મૂઢૈઃ સહ સમાનતા

અષ્ટાવક્ર કહે છે: આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર થયેલો બુદ્ધિશાળી માણસ, ભોગમાં રમતો, સંસારના વહેણમાં ફસાયેલા મૂઢ લોકો સાથે ક્યારેય સરખાઈ શકે નહીં.

યત્ પદં પ્રેપ્સવો દીનાઃ શક્રાદ્યાઃ સર્વદેવતાઃ। અહો તત્ર સ્થિતો યોગી ન હર્ષમુપગચ્છતિ

જે સ્થિતિ માટે ઈન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓ તરસે છે, એમાં સ્થિર થયેલો યોગી એમાં આનંદ અનુભવે પણ નહીં—આ કેટલું અદ્ભુત છે!

તજ્જ્ઞસ્ય પુણ્યપાપાભ્યાં સ્પર્શો હ્યન્તર્ન જાયતે। ન હ્યાકાશસ્ય ધૂમેન દૃશ્યમાનાપિ સઙ્ગતિઃ

જેને 'તે'નું જ્ઞાન છે, એ માટે પુણ્ય-પાપનો અંદર સ્પર્શ થતો નથી, જેમ કે આકાશને ધૂમાડો દેખાય છે, પણ એમાં ક્યારેય જોડાણ થતું નથી.

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં જ્ઞાતં યેન મહાત્મના। યદૃચ્છયા વર્તમાનં તં નિષેદ્ધું ક્ષમેત કઃ

મહાન આત્મા, જે આખું જગત પોતે જ છે એવું જાણે છે, અને યદૃચ્છાએ જીવતો હોય, એને રોકી શકે એવો કોણ છે?

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તે ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે। વિજ્ઞસ્યૈવ હિ સામર્થ્યમિચ્છાનિચ્છાવિવર્જને

બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, ચાર પ્રકારના જીવોમાં, ઈચ્છા અને અનિચ્છા બંનેથી મુક્ત થવાની શક્તિ માત્ર જ્ઞાની પાસે જ છે.

આત્માનમદ્વયં કશ્ચિજ્જાનાતિ જગદીશ્વરં। યદ્ વેત્તિ તત્સ કુરુતે ન ભયં તસ્ય કુત્રચિત્

જે કોઈ આત્માને અદ્વિતીય, જગતના ઈશ્વર તરીકે જાણે છે, એ જે જાણે છે તે કરે છે; એને ક્યાંય કોઈ ડર નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ ન તે સંગોઽસ્તિ કેનાપિ કિં શુદ્ધસ્ત્યક્તુમિચ્છસિ। સંઘાતવિલયં કુર્વન્નેવમેવ લયં વ્રજ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: તને કશી વસ્તુ સાથે જોડાણ નથી—પવિત્ર વ્યક્તિ, તું ત્યાગ કરવા કેમ ઈચ્છે છે? સંઘાટનો વિલય કર, અને એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

ઉદેતિ ભવતો વિશ્વં વારિધેરિવ બુદ્બુદઃ। ઇતિ જ્ઞાત્વૈકમાત્માનં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ તારા અંદર સમુદ્રમાં બબલ જેવું ઊભું થાય છે; એક આત્માને જાણીને, એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

પ્રત્યક્ષમપ્યવસ્તુત્વાદ્ વિશ્વં નાસ્ત્યમલે ત્વયિ। રજ્જુસર્પ ઇવ વ્યક્તં એવમેવ લયં વ્રજ

વિશ્વ સીધું દેખાય છે, પણ પવિત્ર તારા અંદર એનું અસ્તિત્વ નથી, જેમ કે દોરામાં સાપ દેખાય છે; એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

સમદુઃખસુખઃ પૂર્ણ આશાનૈરાશ્યયોઃ સમઃ। સમજીવિતમૃત્યુઃ સન્નેવમેવ લયં વ્રજ

દુઃખ-સુખમાં સમ, સંપૂર્ણ, આશા-નિરાશામાં સમ, જીવન-મૃત્યુમાં પણ સમ—એ રીતે વિલયમાં પ્રવેશ.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આકાશવદનન્તોઽહં ઘટવત્ પ્રાકૃતં જગત્। ઇતિ જ્ઞાનં તથૈતસ્ય ન ત્યાગો ન ગ્રહો લયઃ

અષ્ટાવક્ર કહે છે: હું આકાશ જેવો અનંત છું; જગત ઘડાની જેમ સ્વાભાવિક છે. આ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે ત્યાગ કે ગ્રહણ નથી—માત્ર વિલય છે.