અષ્ટાવક્રગીતા

અહો અહં નમો મહ્યં એકોઽહં દેહવાનપિ। ક્વચિન્ન ગન્તા નાગન્તા વ્યાપ્ય વિશ્વમવસ્થિતઃ

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, શરીર હોવા છતાં હું એક જ છું, ક્યારેય આવતો-જતો નથી, સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છું.

અહો અહં નમો મહ્યં દક્ષો નાસ્તીહ મત્સમઃ। અસંસ્પૃશ્ય શરીરેણ યેન વિશ્વં ચિરં ધૃતમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, મારા જેવો કુશળ અહીં કોઈ નથી; શરીરને સ્પર્શ કર્યા વિના, હું જ વિશ્વને લાંબા સમયથી ધારણ કરું છું.

અહો અહં નમો મહ્યં યસ્ય મે નાસ્તિ કિંચન। અથવા યસ્ય મે સર્વં યદ્ વાઙ્મનસગોચરમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, કારણ કે મારું કંઈયું નથી; અથવા તો, વાણી અને મનની પ્હોચમાં જે કંઈ છે, એ બધું મારું છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞાતા ત્રિતયં નાસ્તિ વાસ્તવં। અજ્ઞાનાદ્ ભાતિ યત્રેદં સોઽહમસ્મિ નિરંજનઃ

જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા—આ ત્રય વાસ્તવમાં નથી; અજ્ઞાનથી જે કંઈ અહીં દેખાય છે, હું એ નિર્મળ સ્વરૂપ છું.

દ્વૈતમૂલમહો દુઃખં નાન્યત્તસ્યાઽસ્તિ ભેષજં। દૃશ્યમેતન્ મૃષા સર્વં એકોઽહં ચિદ્રસોમલઃ

અરે! દ્વિત્વ જ દુઃખનું મૂળ છે; એ માટે બીજું કોઈ ઉપાય નથી. જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું ખોટું છે; હું જ ચિત્ત-સ્વરૂપ શુદ્ધ રસ છું.

બોધમાત્રોઽહમજ્ઞાનાદ્ ઉપાધિઃ કલ્પિતો મયા। એવં વિમૃશતો નિત્યં નિર્વિકલ્પે સ્થિતિર્મમ

હું શુદ્ધ જ્ઞાન છું, અજ્ઞાનથી મેં પોતે જ મર્યાદા ગોઠવી છે. આવું સતત વિચારતા, મારું સ્વરૂપ હંમેશા ભેદથી મુક્ત રહે છે.

ન મે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા ભ્રાન્તિઃ શાન્તો નિરાશ્રયા। અહો મયિ સ્થિતં વિશ્વં વસ્તુતો ન મયિ સ્થિતમ્

મારે માટે બંધન કે મુક્તિ નથી, ભ્રમ પણ નથી; શાંતિ આધાર વગર છે. અરે, જગત મને સ્થિત છે એવું લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ મારામાં સ્થિત નથી.

સશરીરમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચિતં। શુદ્ધચિન્માત્ર આત્મા ચ તત્કસ્મિન્ કલ્પનાધુના

આ જગત અને શરીર સાથે, કંઈ જ નથી એવું નિશ્ચય થયો છે. આત્મા તો શુદ્ધ જ્ઞાન જ છે; તો હવે કલ્પના ક્યાંથી ઊભી થાય?

શરીરં સ્વર્ગનરકૌ બન્ધમોક્ષૌ ભયં તથા। કલ્પનામાત્રમેવૈતત્ કિં મે કાર્યં ચિદાત્મનઃ

શરીર, સ્વર્ગ-નરક, બંધન-મુક્તિ અને ભય — આ બધું માત્ર કલ્પના છે. હું તો જ્ઞાન સ્વરૂપ છું, મને કઈ ચિંતાની જરૂર છે?

અહો જનસમૂહેઽપિ ન દ્વૈતં પશ્યતો મમ। અરણ્યમિવ સંવૃત્તં ક્વ રતિં કરવાણ્યહમ્

અરે, લોકોની ભીડમાં પણ મને દ્વૈત દેખાતું નથી; એ તો જંગલ જેવું બની ગયું છે. હવે હું આનંદ ક્યાંથી લઉં?

નાહં દેહો ન મે દેહો જીવો નાહમહં હિ ચિત્। અયમેવ હિ મે બન્ધ આસીદ્યા જીવિતે સ્પૃહા

હું શરીર નથી, શરીર મારો નથી; હું જીવ નથી, હું તો ચિત છું. મારું એકમાત્ર બંધન તો જીવવાની ઈચ્છા હતી.

અહો ભુવનકલ્લોલૈર્વિચિત્રૈર્દ્રાક્ સમુત્થિતં। મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે સમુદ્યતે

અરે, જગતની વિવિધ અને ઝડપથી ઊભી થતી તરંગો, મારા અનંત મહાસાગરમાં, મનની પવનથી ઊભી થઈ છે.

મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે પ્રશામ્યતિ। અભાગ્યાજ્જીવવણિજો જગત્પોતો વિનશ્વરઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જ્યારે મનની પવન શાંત થાય છે, ત્યારે જીવનના દુર્ભાગી વેપારી જેવી જગતની નૌકાની નાશ થાય છે.

મય્યનન્તમહાંભોધાવાશ્ચર્યં જીવવીચયઃ। ઉદ્યન્તિ ઘ્નન્તિ ખેલન્તિ પ્રવિશન્તિ સ્વભાવતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જીવોની તરંગો અદભુત છે; એ ઊઠે છે, પડી જાય છે, રમે છે અને સ્વાભાવિક રીતે સમાઈ જાય છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ અવિનાશિનમાત્માનં એકં વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ। તવાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય કથમર્થાર્જને રતિઃ

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: આત્માને એક અને અવિનાશી જાણીને, આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર વિવેકી વ્યક્તિને worldly લાભ મેળવવામાં કેવી રીતે રુચિ રહે?

આત્માજ્ઞાનાદહો પ્રીતિર્વિષયભ્રમગોચરે। શુક્તેરજ્ઞાનતો લોભો યથા રજતવિભ્રમે

અરે, આત્મજ્ઞાનના અભાવથી વિષયોમાં આનંદ આવે છે, જેમ શંખમાં ચાંદીનો ભ્રમ હોય છે, તેમ અજ્ઞાનથી લોભ ઊભો થાય છે.

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરઙ્ગા ઇવ સાગરે। સોઽહમસ્મીતિ વિજ્ઞાય કિં દીન ઇવ ધાવસિ

જેમાં જગત ઉજવાય છે અને તરંગો ઊભી થાય છે, એ મહાસાગર જેવું છે. 'હું એ જ છું' એવું જાણીને, તું દુ:ખી થઈને કેમ દોડે છે?

શ્રુત્વાપિ શુદ્ધચૈતન્ય આત્માનમતિસુન્દરં। ઉપસ્થેઽત્યન્તસંસક્તો માલિન્યમધિગચ્છતિ

શુદ્ધ, સુંદર ચિત સ્વરૂપ આત્મા વિશે સાંભળ્યા પછી પણ, જે સંસારમાં ખૂબ જ જોડાયેલો છે, એ અશુદ્ધિ મેળવે છે.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ। મુનેર્જાનત આશ્ચર્યં મમત્વમનુવર્તતે

જે મુનિ બધા જીવોમાં આત્મા અને આત્મામાં બધા જીવોને જાણે છે, એમાં 'મારું' ભાવ ટકી રહે છે, એ અદભુત છે.

આસ્થિતઃ પરમાદ્વૈતં મોક્ષાર્થેઽપિ વ્યવસ્થિતઃ। આશ્ચર્યં કામવશગો વિકલઃ કેલિશિક્ષયા

પરમ અદ્વૈતમાં સ્થિર રહીને, મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ હોવા છતાં, કામના અને આનંદની ઈચ્છાથી અપૂર્ણ રહેવું એ અદભુત છે.

ઉદ્ભૂતં જ્ઞાનદુર્મિત્રમવધાર્યાતિદુર્બલઃ। આશ્ચર્યં કામમાકાઙ્ક્ષેત્ કાલમન્તમનુશ્રિતઃ

જ્ઞાન ઊભું થઈ ગયું છે અને અજ્ઞાનના દુશ્મનને ખૂબ જ નબળા જાણ્યા પછી પણ, સમય અંતે આવી રહ્યો છે, છતાં કામના ઈચ્છવી એ અદભુત છે.

ઇહામુત્ર વિરક્તસ્ય નિત્યાનિત્યવિવેકિનઃ। આશ્ચર્યં મોક્ષકામસ્ય મોક્ષાદ્ એવ વિભીષિકા

અહીં અને ત્યાં, જે વૈરાગ્ય ધરાવે છે અને શાશ્વત-અશાશ્વતનું વિવેક જાણે છે, એ મુક્તિ ઈચ્છનારને મુક્તિથી જ ભય લાગે છે, એ અદભુત છે.

ધીરસ્તુ ભોજ્યમાનોઽપિ પીડ્યમાનોઽપિ સર્વદા। આત્માનં કેવલં પશ્યન્ ન તુષ્યતિ ન કુપ્યતિ

ધીર માણસ, ભોજન મળે કે દુ:ખ મળે, હંમેશા માત્ર આત્માને જ જુએ છે; એ ખુશ પણ થતો નથી અને ગુસ્સો પણ કરતો નથી.

ચેષ્ટમાનં શરીરં સ્વં પશ્યત્યન્યશરીરવત્। સંસ્તવે ચાપિ નિન્દાયાં કથં ક્ષુભ્યેત્ મહાશયઃ

જે વ્યક્તિ પોતાનું શરીર બીજા શરીર જેવું જુએ છે, એ મહાન આત્મા માટે વખાણ કે નિંદા ક્યારેય મનમાં ઉથલપાથલ લાવે નહીં.

માયામાત્રમિદં વિશ્વં પશ્યન્ વિગતકૌતુકઃ। અપિ સન્નિહિતે મૃત્યૌ કથં ત્રસ્યતિ ધીરધીઃ

આ જગત માત્ર માયા છે એવું જોઈને, અને રસ-interest પૂરો થઈ ગયો હોય, તો બુદ્ધિશાળી માણસને મૃત્યુ નજીક હોવા છતાં ડર કેમ લાગશે?

નિઃસ્પૃહં માનસં યસ્ય નૈરાશ્યેઽપિ મહાત્મનઃ। તસ્યાત્મજ્ઞાનતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

મહાન વ્યક્તિનું મન કોઈ ઈચ્છા વગર, આશા ન હોવા છતાં, આત્મજ્ઞાનથી સંતોષ પામેલું હોય—એની સરખામણી કોણ કરી શકે?

સ્વભાવાદ્ એવ જાનાનો દૃશ્યમેતન્ન કિંચન। ઇદં ગ્રાહ્યમિદં ત્યાજ્યં સ કિં પશ્યતિ ધીરધીઃ

જેને સ્વભાવથી ખબર છે કે જોવાતું બધું કંઈ નથી, એ બુદ્ધિશાળી મન માટે શું ગ્રહણ કરવું અને શું ત્યાગવું—એ શું જુએ?

અંતસ્ત્યક્તકષાયસ્ય નિર્દ્વન્દ્વસ્ય નિરાશિષઃ। યદૃચ્છયાગતો ભોગો ન દુઃખાય ન તુષ્ટયે

જેના અંદરના વાસનાઓ છોડી દીધા છે, દ્વંદ્વ અને આશા નથી, એ માટે યદૃચ્છાએ મળેલી કોઈ પણ અનુભૂતિ દુઃખ પણ નથી, અને આનંદ પણ નથી.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ હન્તાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય ખેલતો ભોગલીલયા। ન હિ સંસારવાહીકૈર્મૂઢૈઃ સહ સમાનતા

અષ્ટાવક્ર કહે છે: આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર થયેલો બુદ્ધિશાળી માણસ, ભોગમાં રમતો, સંસારના વહેણમાં ફસાયેલા મૂઢ લોકો સાથે ક્યારેય સરખાઈ શકે નહીં.