અષ્ટાવક્રગીતા

પતતૂદેતુ વા દેહો નાસ્ય ચિન્તા મહાત્મનઃ। સ્વભાવભૂમિવિશ્રાન્તિવિસ્મૃતાશેષસંસૃતેઃ

શરીર પડી જાય કે ઊભું રહે, એ મહાત્માને કોઈ ચિંતા નથી; એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે અને જન્મમરણના ચક્રને ભૂલી ગયો છે.

અકિંચનઃ કામચારો નિર્દ્વન્દ્વશ્છિન્નસંશયઃ। અસક્તઃ સર્વભાવેષુ કેવલો રમતે બુધઃ

જેને કશું નથી, જે મનગમતું ચાલે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, શંકા કાપી નાખી છે, બધામાં આસક્તિ નથી, એવો બુદ્ધિવાન પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદ પામે છે.

નિર્મમઃ શોભતે ધીરઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનઃ। સુભિન્નહૃદયગ્રન્થિર્વિનિર્ધૂતરજસ્તમઃ

ધીર પુરુષ મમત્વથી મુક્ત છે, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, જેના હૃદયનાં બધા બંધન તૂટી ગયા છે અને રાગ-દ્વેષ દૂર થઈ ગયા છે, એ તેજસ્વી બને છે.

સર્વત્રાનવધાનસ્ય ન કિંચિદ્ વાસના હૃદિ। મુક્તાત્મનો વિતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

જે બધે અવધાન રાખતો નથી, એના હૃદયમાં કોઈ સંસ્કાર રહેતા નથી; મુક્ત અને સંતોષી આત્માની સરખામણી કોણ કરી શકે?

જાનન્નપિ ન જાનાતિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ। બ્રુવન્ન્ અપિ ન ચ બ્રૂતે કોઽન્યો નિર્વાસનાદૃતે

એ જાણે છે છતાં જાણતો નથી, જુએ છે છતાં જુએતો નથી, બોલે છે છતાં બોલતો નથી; આવા, સર્વ સંસ્કારોથી મુક્ત સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભિક્ષુર્વા ભૂપતિર્વાપિ યો નિષ્કામઃ સ શોભતે। ભાવેષુ ગલિતા યસ્ય શોભનાશોભના મતિઃ

ભલે ભિક્ષુક હોય કે રાજા, જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ તેજસ્વી બને છે; જેના મનમાં સર્વ વિષયોમાં શુભ-અશુભનો ભેદ રહી ગયો નથી.

ક્વ સ્વાચ્છન્દ્યં ક્વ સંકોચઃ ક્વ વા તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ। નિર્વ્યાજાર્જવભૂતસ્ય ચરિતાર્થસ્ય યોગિનઃ

જે યોગી નિષ્કલંક, સીધો અને નિખાલસ છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એ માટે સ્વેચ્છા ક્યાં છે, સંકોચ ક્યાં છે કે તત્ત્વનો નિશ્ચય ક્યાં છે?

આત્મવિશ્રાન્તિતૃપ્તેન નિરાશેન ગતાર્તિના। અન્તર્યદનુભૂયેત તત્ કથં કસ્ય કથ્યતે

જે આત્મામાં તૃપ્ત છે, આશા અને દુઃખથી મુક્ત છે, એના અંતરમાં જે અનુભવાય છે, એ કેવી રીતે અને કોને કહી શકાય?

સુપ્તોઽપિ ન સુષુપ્તૌ ચ સ્વપ્નેઽપિ શયિતો ન ચ। જાગરેઽપિ ન જાગર્તિ ધીરસ્તૃપ્તઃ પદે પદે

એ ધીર પુરુષ સુતો હોય તો પણ ઊંઘમાં નથી, સપનામાં હોય તો પણ પડ્યો નથી, જાગતો હોય તો પણ જાગતો નથી; એ દરેક પગલે તૃપ્ત રહે છે.

જ્ઞઃ સચિન્તોઽપિ નિશ્ચિન્તઃ સેન્દ્રિયોઽપિ નિરિન્દ્રિયઃ। સુબુદ્ધિરપિ નિર્બુદ્ધિઃ સાહંકારોઽનહઙ્કૃતિઃ

જ્ઞાની માણસ, જો કે બહારથી વિચારીતો લાગે છે, પણ અંદરથી નિર્વિકાર છે; ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં, જાણે એને કોઈ ઇન્દ્રિયો જ નથી; સમજદાર હોવા છતાં, જાણે એને બુદ્ધિ નથી; અને અહંકાર હોવા છતાં, એમાં અહંકારનો લેશ પણ નથી.

ન સુખી ન ચ વા દુઃખી ન વિરક્તો ન સંગવાન્। ન મુમુક્ષુર્ન વા મુક્તા ન કિંચિન્ન્ન ચ કિંચન

એને ન આનંદ છે, ન દુઃખ; ન વૈરાગ્ય છે, ન આસક્તિ; મુક્તિની ઇચ્છા પણ નથી, ને મુક્ત પણ નથી; એ કંઈ નથી, અને એ 'કંઈ નથી' એ પણ નથી.

વિક્ષેપેઽપિ ન વિક્ષિપ્તઃ સમાધૌ ન સમાધિમાન્। જાડ્યેઽપિ ન જડો ધન્યઃ પાણ્ડિત્યેઽપિ ન પણ્ડિતઃ

વિખૂટા વચ્ચે પણ એ વિખૂટો નથી; એકાગ્રતા હોય ત્યારે પણ એમાં એકાગ્રતા નથી; મૂર્ખાઈમાં પણ એ મૂર્ખ નથી; અને શીખવામાં પણ એ પંડિત નથી.

મુક્તો યથાસ્થિતિસ્વસ્થઃ કૃતકર્તવ્યનિર્વૃતઃ। સમઃ સર્વત્ર વૈતૃષ્ણ્યાન્ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

મુક્ત અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર, જે થયું કે ન થયું એમાં સંતોષી, તૃષ્ણા ન હોવાથી બધે સમાન, અને જે થયું કે ન થયું એનું સ્મરણ પણ નથી.

ન પ્રીયતે વન્દ્યમાનો નિન્દ્યમાનો ન કુપ્યતિ। નૈવોદ્વિજતિ મરણે જીવને નાભિનન્દતિ

પ્રશંસા થાય ત્યારે ખુશ થતો નથી, અને નિંદા થાય ત્યારે ગુસ્સો પણ આવતો નથી; મૃત્યુ આવે ત્યારે ગભરાતો નથી, અને જીવતો હોય ત્યારે આનંદ પણ કરતો નથી.

ન ધાવતિ જનાકીર્ણં નારણ્યં ઉપશાન્તધીઃ। યથાતથા યત્રતત્ર સમ એવાવતિષ્ઠતે

જેનુ મન શાંત છે, એ ન તો ભીડમાં દોડે છે, ન તો જંગલ તરફ જાય છે; જેવું હોય, જ્યાં હોય, એ હંમેશા સમાન રહે છે.

જનક ઉવાચ॥ તત્ત્વવિજ્ઞાનસન્દંશમાદાય હૃદયોદરાત્। નાવિધપરામર્શશલ્યોદ્ધારઃ કૃતો મયા

જનક બોલ્યા: મારા હૃદયની ગુફામાંથી તત્વજ્ઞાનના સંકુ લઈ, મેં અજ્ઞાનના કાંટા કાઢી નાખ્યા છે.

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા। ક્વ દ્વૈતં ક્વ ચ વાઽદ્વૈતં સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે ન ધર્મ છે, ન કામ; ન અર્થ છે, ન વિવેક; ન દ્વૈત છે, ન અદ્વૈત—કારણ કે હું મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ ભૂતં ક્વ ભવિષ્યદ્ વા વર્તમાનમપિ ક્વ વા। ક્વ દેશઃ ક્વ ચ વા નિત્યં સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે ભૂતકાળ ક્યાં છે, ભવિષ્ય ક્યાં છે, કે વર્તમાન પણ ક્યાં છે? સ્થાન ક્યાં છે, અને શાશ્વત પણ ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ ચાત્મા ક્વ ચ વાનાત્મા ક્વ શુભં ક્વાશુભં યથા। ક્વ ચિન્તા ક્વ ચ વાચિન્તા સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે આત્મા ક્યાં છે, અનાત્મા ક્યાં છે, શુભ ક્યાં છે, અશુભ ક્યાં છે? વિચાર ક્યાં છે, અને અવિચાર ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ સ્વપ્નઃ ક્વ સુષુપ્તિર્વા ક્વ ચ જાગરણં તથા। ક્વ તુરિયં ભયં વાપિ સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે સ્વપ્ન ક્યાં છે, સુષુપ્તિ ક્યાં છે, જાગૃતિ ક્યાં છે, ચોથું અવસ્થાન કે ભય ક્યાં છે? હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ દૂરં ક્વ સમીપં વા બાહ્યં ક્વાભ્યન્તરં ક્વ વા। ક્વ સ્થૂલં ક્વ ચ વા સૂક્ષ્મં સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે દૂર ક્યાં છે, નજીક ક્યાં છે, બહાર ક્યાં છે, અંદર ક્યાં છે? સ્થૂળ ક્યાં છે, સૂક્ષ્મ ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ મૃત્યુર્જીવિતં વા ક્વ લોકાઃ ક્વાસ્ય ક્વ લૌકિકં। ક્વ લયઃ ક્વ સમાધિર્વા સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે મૃત્યુ ક્યાં છે, જીવન ક્યાં છે, લોક ક્યાં છે, લોકિકતા ક્યાં છે? લય ક્યાં છે, સમાધિ ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

અલં ત્રિવર્ગકથયા યોગસ્ય કથયાપ્યલં। અલં વિજ્ઞાનકથયા વિશ્રાન્તસ્ય મમાત્મનિ

હવે ધર્મ, અર્થ, કામની વાતો પૂરતી; યોગની વાતો પણ પૂરતી; જ્ઞાનની વાતો પણ પૂરતી—હું તો મારા આત્મામાં આરામ પામ્યો છું.

જનક ઉવાચ॥ ક્વ ભૂતાનિ ક્વ દેહો વા ક્વેન્દ્રિયાણિ ક્વ વા મનઃ। ક્વ શૂન્યં ક્વ ચ નૈરાશ્યં મત્સ્વરૂપે નિરંજને

જનક બોલ્યા: મારા નિર્મળ સ્વરૂપમાં, તત્વો ક્યાં છે, શરીર ક્યાં છે, ઇન્દ્રિયો ક્યાં છે, મન ક્યાં છે? ખાલીપો ક્યાં છે, નિરાશા ક્યાં છે?

ક્વ શાસ્ત્રં ક્વાત્મવિજ્ઞાનં ક્વ વા નિર્વિષયં મનઃ। ક્વ તૃપ્તિઃ ક્વ વિતૃષ્ણાત્વં ગતદ્વન્દ્વસ્ય મે સદા

મારે માટે શાસ્ત્ર ક્યાં છે, આત્મજ્ઞાન ક્યાં છે, નિર્વાસન મન ક્યાં છે? તૃપ્તિ ક્યાં છે, તૃષ્ણા વિનાનુંપણું ક્યાં છે—હું તો હંમેશા દ્વંદ્વથી પર છું.

ક્વ વિદ્યા ક્વ ચ વાવિદ્યા ક્વાહં ક્વેદં મમ ક્વ વા। ક્વ બન્ધ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ સ્વરૂપસ્ય ક્વ રૂપિતા

મારે માટે વિદ્યા ક્યાં છે, અવિદ્યા ક્યાં છે, હું ક્યાં છું, આ 'મારું' ક્યાં છે? બંધન ક્યાં છે, મુક્તિ ક્યાં છે—મારા સ્વરૂપમાં તો કંઈપણ રૂપ નથી.

ક્વ પ્રારબ્ધાનિ કર્માણિ જીવન્મુક્તિરપિ ક્વ વા। ક્વ તદ્ વિદેહકૈવલ્યં નિર્વિશેષસ્ય સર્વદા

મારા માટે પ્રારબ્ધ કર્મ ક્યાં છે, જીવતામુક્તિ ક્યાં છે? અને એ અંતિમ દેહવિહિન મુક્તિ ક્યાં છે—હું તો હંમેશા સર્વથી પર છું.

ક્વ કર્તા ક્વ ચ વા ભોક્તા નિષ્ક્રિયં સ્ફુરણં ક્વ વા। ક્વાપરોક્ષં ફલં વા ક્વ નિઃસ્વભાવસ્ય મે સદા

ક્યાં કરનાર છે, ક્યાં ભોગવનાર છે? જ્યાં હું હંમેશા સ્વરૂપવિહિન છું, ત્યાં ક્રિયાવિહિન પ્રકાશ ક્યાં છે, બીજું શું છે? સીધી અનુભૂતિ કે તેનો ફળ ક્યાં છે?

ક્વ લોકં ક્વ મુમુક્ષુર્વા ક્વ યોગી જ્ઞાનવાન્ ક્વ વા। ક્વ બદ્ધઃ ક્વ ચ વા મુક્તઃ સ્વસ્વરૂપેઽહમદ્વયે

મારા અદ્વિતીય સ્વરૂપમાં, ક્યાં જગત છે, ક્યાં મુક્તિ ઇચ્છુક છે, ક્યાં યોગી છે, ક્યાં જ્ઞાની છે? ક્યાં બંધાયેલો છે, ક્યાં મુક્ત છે?