અષ્ટાવક્રગીતા

મન્દઃ શ્રુત્વાપિ તદ્વસ્તુ ન જહાતિ વિમૂઢતાં। નિર્વિકલ્પો બહિર્યત્નાદન્તર્વિષયલાલસઃ

મંદ બુદ્ધિ માણસ સત્ય સાંભળ્યા પછી પણ મૂર્ખાઈ છોડતો નથી; બહારથી નિર્વિકલ્પ દેખાય છે, પણ અંદરથી વિષયોની લાલસા રાખે છે.

જ્ઞાનાદ્ ગલિતકર્મા યો લોકદૃષ્ટ્યાપિ કર્મકૃત્। નાપ્નોત્યવસરં કર્મં વક્તુમેવ ન કિંચન

જ્ઞાનથી કર્મો છૂટી ગયા હોય, એવો માણસ દુનિયાની નજરે તો કામ કરતો દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ કોઈ કામ કરતો નથી, ને એને કર્મ વિશે કંઈ બોલવાનો અવસર પણ આવતો નથી.

ક્વ તમઃ ક્વ પ્રકાશો વા હાનં ક્વ ચ ન કિંચન। નિર્વિકારસ્ય ધીરસ્ય નિરાતંકસ્ય સર્વદા

જે સદા અડગ અને નિર્ભય રહે છે, એવા બદલાતા નહી એવા મનુષ્ય માટે અંધકાર ક્યાં છે, પ્રકાશ ક્યાં છે, ત્યાગ ક્યાં છે કે બીજું કંઈ પણ ક્યાં છે?

ક્વ ધૈર્યં ક્વ વિવેકિત્વં ક્વ નિરાતંકતાપિ વા। અનિર્વાચ્યસ્વભાવસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય યોગિનઃ

જે યોગીનું સ્વરૂપ વર્ણવી શકાય એવું નથી અને જે કોઈપણ સ્વભાવથી રહિત છે, એ માટે ધીરજ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે કે નિર્ભયતા ક્યાં છે?

ન સ્વર્ગો નૈવ નરકો જીવન્મુક્તિર્ન ચૈવ હિ। બહુનાત્ર કિમુક્તેન યોગદૃષ્ટ્યા ન કિંચન

ન તો સ્વર્ગ છે, ન નરક છે, ન જીવતો મુક્તિ છે; આથી વધુ શું કહેવું? યોગની દૃષ્ટિએ તો કંઈ પણ નથી.

નૈવ પ્રાર્થયતે લાભં નાલાભેનાનુશોચતિ। ધીરસ્ય શીતલં ચિત્તમમૃતેનૈવ પૂરિતમ્

એ ધીર મનુષ્ય લાભની ઈચ્છા કરતો નથી, અને ન મળ્યું હોય તો દુઃખ પણ કરતો નથી; એનું મન શાંત છે અને અમૃતથી ભરેલું છે.

ન શાન્તં સ્તૌતિ નિષ્કામો ન દુષ્ટમપિ નિન્દતિ। સમદુઃખસુખસ્તૃપ્તઃ કિંચિત્ કૃત્યં ન પશ્યતિ

જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ શાંતને વખાણતો નથી, દુષ્ટને દોષ પણ આપતો નથી; સુખ-દુઃખમાં સમાન રહીને, એ કંઈ કરવાનું છે એવું પણ નથી માનતો.

ધીરો ન દ્વેષ્ટિ સંસારમાત્માનં ન દિદૃક્ષતિ। હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તો ન મૃતો ન ચ જીવતિ

ધીર પુરુષ સંસારથી દ્વેષ કરતો નથી, પોતાને જોવા પણ ઇચ્છતો નથી; આનંદ અને રોષથી મુક્ત રહી, એ ન મરેલો છે, ન જીવતો છે.

નિઃસ્નેહઃ પુત્રદારાદૌ નિષ્કામો વિષયેષુ ચ। નિશ્ચિન્તઃ સ્વશરીરેઽપિ નિરાશઃ શોભતે બુધઃ

જે બુદ્ધિવાન છે, એ સંતાન કે પત્નિમાં આસક્ત નથી, વિષયોમાં કામના નથી, પોતાનાં શરીર માટે પણ નિરલિપ્ત છે અને આશા વગર તેજસ્વી બને છે.

તુષ્ટિઃ સર્વત્ર ધીરસ્ય યથાપતિતવર્તિનઃ। સ્વચ્છન્દં ચરતો દેશાન્ યત્રસ્તમિતશાયિનઃ

ધીર પુરુષ બધે સંતોષી રહે છે, જેવું આવે તેમ ચાલે છે, જ્યાં મન થાય ત્યાં જાય છે, અને જ્યાં રાત પડે ત્યાં સુઈ જાય છે.

પતતૂદેતુ વા દેહો નાસ્ય ચિન્તા મહાત્મનઃ। સ્વભાવભૂમિવિશ્રાન્તિવિસ્મૃતાશેષસંસૃતેઃ

શરીર પડી જાય કે ઊભું રહે, એ મહાત્માને કોઈ ચિંતા નથી; એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે અને જન્મમરણના ચક્રને ભૂલી ગયો છે.

અકિંચનઃ કામચારો નિર્દ્વન્દ્વશ્છિન્નસંશયઃ। અસક્તઃ સર્વભાવેષુ કેવલો રમતે બુધઃ

જેને કશું નથી, જે મનગમતું ચાલે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, શંકા કાપી નાખી છે, બધામાં આસક્તિ નથી, એવો બુદ્ધિવાન પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદ પામે છે.

નિર્મમઃ શોભતે ધીરઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનઃ। સુભિન્નહૃદયગ્રન્થિર્વિનિર્ધૂતરજસ્તમઃ

ધીર પુરુષ મમત્વથી મુક્ત છે, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, જેના હૃદયનાં બધા બંધન તૂટી ગયા છે અને રાગ-દ્વેષ દૂર થઈ ગયા છે, એ તેજસ્વી બને છે.

સર્વત્રાનવધાનસ્ય ન કિંચિદ્ વાસના હૃદિ। મુક્તાત્મનો વિતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

જે બધે અવધાન રાખતો નથી, એના હૃદયમાં કોઈ સંસ્કાર રહેતા નથી; મુક્ત અને સંતોષી આત્માની સરખામણી કોણ કરી શકે?

જાનન્નપિ ન જાનાતિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ। બ્રુવન્ન્ અપિ ન ચ બ્રૂતે કોઽન્યો નિર્વાસનાદૃતે

એ જાણે છે છતાં જાણતો નથી, જુએ છે છતાં જુએતો નથી, બોલે છે છતાં બોલતો નથી; આવા, સર્વ સંસ્કારોથી મુક્ત સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભિક્ષુર્વા ભૂપતિર્વાપિ યો નિષ્કામઃ સ શોભતે। ભાવેષુ ગલિતા યસ્ય શોભનાશોભના મતિઃ

ભલે ભિક્ષુક હોય કે રાજા, જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ તેજસ્વી બને છે; જેના મનમાં સર્વ વિષયોમાં શુભ-અશુભનો ભેદ રહી ગયો નથી.

ક્વ સ્વાચ્છન્દ્યં ક્વ સંકોચઃ ક્વ વા તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ। નિર્વ્યાજાર્જવભૂતસ્ય ચરિતાર્થસ્ય યોગિનઃ

જે યોગી નિષ્કલંક, સીધો અને નિખાલસ છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એ માટે સ્વેચ્છા ક્યાં છે, સંકોચ ક્યાં છે કે તત્ત્વનો નિશ્ચય ક્યાં છે?

આત્મવિશ્રાન્તિતૃપ્તેન નિરાશેન ગતાર્તિના। અન્તર્યદનુભૂયેત તત્ કથં કસ્ય કથ્યતે

જે આત્મામાં તૃપ્ત છે, આશા અને દુઃખથી મુક્ત છે, એના અંતરમાં જે અનુભવાય છે, એ કેવી રીતે અને કોને કહી શકાય?

સુપ્તોઽપિ ન સુષુપ્તૌ ચ સ્વપ્નેઽપિ શયિતો ન ચ। જાગરેઽપિ ન જાગર્તિ ધીરસ્તૃપ્તઃ પદે પદે

એ ધીર પુરુષ સુતો હોય તો પણ ઊંઘમાં નથી, સપનામાં હોય તો પણ પડ્યો નથી, જાગતો હોય તો પણ જાગતો નથી; એ દરેક પગલે તૃપ્ત રહે છે.

જ્ઞઃ સચિન્તોઽપિ નિશ્ચિન્તઃ સેન્દ્રિયોઽપિ નિરિન્દ્રિયઃ। સુબુદ્ધિરપિ નિર્બુદ્ધિઃ સાહંકારોઽનહઙ્કૃતિઃ

જ્ઞાની માણસ, જો કે બહારથી વિચારીતો લાગે છે, પણ અંદરથી નિર્વિકાર છે; ઇન્દ્રિયો હોવા છતાં, જાણે એને કોઈ ઇન્દ્રિયો જ નથી; સમજદાર હોવા છતાં, જાણે એને બુદ્ધિ નથી; અને અહંકાર હોવા છતાં, એમાં અહંકારનો લેશ પણ નથી.

ન સુખી ન ચ વા દુઃખી ન વિરક્તો ન સંગવાન્। ન મુમુક્ષુર્ન વા મુક્તા ન કિંચિન્ન્ન ચ કિંચન

એને ન આનંદ છે, ન દુઃખ; ન વૈરાગ્ય છે, ન આસક્તિ; મુક્તિની ઇચ્છા પણ નથી, ને મુક્ત પણ નથી; એ કંઈ નથી, અને એ 'કંઈ નથી' એ પણ નથી.

વિક્ષેપેઽપિ ન વિક્ષિપ્તઃ સમાધૌ ન સમાધિમાન્। જાડ્યેઽપિ ન જડો ધન્યઃ પાણ્ડિત્યેઽપિ ન પણ્ડિતઃ

વિખૂટા વચ્ચે પણ એ વિખૂટો નથી; એકાગ્રતા હોય ત્યારે પણ એમાં એકાગ્રતા નથી; મૂર્ખાઈમાં પણ એ મૂર્ખ નથી; અને શીખવામાં પણ એ પંડિત નથી.

મુક્તો યથાસ્થિતિસ્વસ્થઃ કૃતકર્તવ્યનિર્વૃતઃ। સમઃ સર્વત્ર વૈતૃષ્ણ્યાન્ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

મુક્ત અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર, જે થયું કે ન થયું એમાં સંતોષી, તૃષ્ણા ન હોવાથી બધે સમાન, અને જે થયું કે ન થયું એનું સ્મરણ પણ નથી.

ન પ્રીયતે વન્દ્યમાનો નિન્દ્યમાનો ન કુપ્યતિ। નૈવોદ્વિજતિ મરણે જીવને નાભિનન્દતિ

પ્રશંસા થાય ત્યારે ખુશ થતો નથી, અને નિંદા થાય ત્યારે ગુસ્સો પણ આવતો નથી; મૃત્યુ આવે ત્યારે ગભરાતો નથી, અને જીવતો હોય ત્યારે આનંદ પણ કરતો નથી.

ન ધાવતિ જનાકીર્ણં નારણ્યં ઉપશાન્તધીઃ। યથાતથા યત્રતત્ર સમ એવાવતિષ્ઠતે

જેનુ મન શાંત છે, એ ન તો ભીડમાં દોડે છે, ન તો જંગલ તરફ જાય છે; જેવું હોય, જ્યાં હોય, એ હંમેશા સમાન રહે છે.

જનક ઉવાચ॥ તત્ત્વવિજ્ઞાનસન્દંશમાદાય હૃદયોદરાત્। નાવિધપરામર્શશલ્યોદ્ધારઃ કૃતો મયા

જનક બોલ્યા: મારા હૃદયની ગુફામાંથી તત્વજ્ઞાનના સંકુ લઈ, મેં અજ્ઞાનના કાંટા કાઢી નાખ્યા છે.

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા। ક્વ દ્વૈતં ક્વ ચ વાઽદ્વૈતં સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે ન ધર્મ છે, ન કામ; ન અર્થ છે, ન વિવેક; ન દ્વૈત છે, ન અદ્વૈત—કારણ કે હું મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ ભૂતં ક્વ ભવિષ્યદ્ વા વર્તમાનમપિ ક્વ વા। ક્વ દેશઃ ક્વ ચ વા નિત્યં સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે ભૂતકાળ ક્યાં છે, ભવિષ્ય ક્યાં છે, કે વર્તમાન પણ ક્યાં છે? સ્થાન ક્યાં છે, અને શાશ્વત પણ ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.

ક્વ ચાત્મા ક્વ ચ વાનાત્મા ક્વ શુભં ક્વાશુભં યથા। ક્વ ચિન્તા ક્વ ચ વાચિન્તા સ્વમહિમ્નિ સ્થિતસ્ય મે

મારે માટે આત્મા ક્યાં છે, અનાત્મા ક્યાં છે, શુભ ક્યાં છે, અશુભ ક્યાં છે? વિચાર ક્યાં છે, અને અવિચાર ક્યાં છે—હું તો મારા સ્વરૂપની મહિમામાં સ્થિર છું.