અષ્ટાવક્રગીતા

ક્વ સંસારઃ ક્વ ચાભાસઃ ક્વ સાધ્યં ક્વ ચ સાધનં। આકાશસ્યેવ ધીરસ્ય નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વદા

જે હંમેશાં આકાશ જેવો ભેદરહિત અને સ્થિર છે, એ માટે સંસાર ક્યાં છે, મૃગજળ ક્યાં છે, સિદ્ધિ ક્યાં છે અને સાધના ક્યાં છે?

સ જયત્યર્થસંન્યાસી પૂર્ણસ્વરસવિગ્રહઃ। અકૃત્રિમોઽનવચ્છિન્ને સમાધિર્યસ્ય વર્તતે

જેને સર્વસ્વનો ત્યાગ કર્યો છે, જે સ્વયંભૂ અને પૂર્ણ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને જેના મનમાં સહજ અને અવિચ્છિન્ન એકાગ્રતા રહે છે—એજ સાચો વિજયી છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન જ્ઞાતતત્ત્વો મહાશયઃ। ભોગમોક્ષનિરાકાંક્ષી સદા સર્વત્ર નીરસઃ

આમાં વધુ શું કહેવું? જે મહાન આત્મજ્ઞાની છે, જેને ભોગ કે મોક્ષની ઈચ્છા નથી, એ હંમેશાં બધે નિરસ રહે છે.

મહદાદિ જગદ્દ્વૈતં નામમાત્રવિજૃંભિતં। વિહાય શુદ્ધબોધસ્ય કિં કૃત્યમવશિષ્યતે

મહત્તત્વથી લઈને જગતનું દ્વૈત માત્ર નામરૂપે જ દેખાય છે—એ બધું છોડીને શુદ્ધ જ્ઞાનવાન માટે હવે શું કરવું બાકી રહે છે?

ભ્રમભૃતમિદં સર્વં કિંચિન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયી। અલક્ષ્યસ્ફુરણઃ શુદ્ધઃ સ્વભાવેનૈવ શામ્યતિ

જેને ખાતરી છે કે આ બધું—including મનની ભટકાવટ—માત્ર ભ્રમ છે અને કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ શુદ્ધ અને અદૃશ્ય તેજ સ્વભાવથી જ શાંત થઈ જાય છે.

શુદ્ધસ્ફુરણરૂપસ્ય દૃશ્યભાવમપશ્યતઃ। ક્વ વિધિઃ ક્વ વૈરાગ્યં ક્વ ત્યાગઃ ક્વ શમોઽપિ વા

જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ તેજ છે અને જે દૃશ્યને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે નિયમ, વિરક્તિ, ત્યાગ કે શાંતિ—આ બધું ક્યાં રહે છે?

સ્ફુરતોઽનન્તરૂપેણ પ્રકૃતિં ચ ન પશ્યતઃ। ક્વ બન્ધઃ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ ક્વ હર્ષઃ ક્વ વિષાદિતા

જે અનંત રૂપે પ્રકાશે છે અને પ્રકૃતિને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે બંધન ક્યાં છે, મોક્ષ ક્યાં છે, આનંદ ક્યાં છે અને દુઃખ ક્યાં છે?

બુદ્ધિપર્યન્તસંસારે માયામાત્રં વિવર્તતે। નિર્મમો નિરહંકારો નિષ્કામઃ શોભતે બુધઃ

બુદ્ધિ સુધીનો સંસાર માત્ર માયા રૂપે જ દેખાય છે; જે જ્ઞાની છે, એમાં મમત્વ, અહંકાર કે ઈચ્છા નથી—એજ સાચો તેજસ્વી છે.

અક્ષયં ગતસન્તાપમાત્માનં પશ્યતો મુનેઃ। ક્વ વિદ્યા ચ ક્વ વા વિશ્વં ક્વ દેહોઽહં મમેતિ વા

જે મુનિ આત્માને અક્ષય અને દુઃખમુક્ત રૂપે જુએ છે, એ માટે જ્ઞાન ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, શરીર ક્યાં છે કે 'હું' અને 'મારું' ક્યાં રહે છે?

નિરોધાદીનિ કર્માણિ જહાતિ જડધીર્યદિ। મનોરથાન્ પ્રલાપાંશ્ચ કર્તુમાપ્નોત્યતત્ક્ષણાત્

જો મૂર્ખ મનુષ્ય સંયમ જેવા કર્મો છોડી દે છે, તો તરત જ મનમાં કલ્પનાઓ અને વ્યર્થ વાતો કરવા લાગે છે.

મન્દઃ શ્રુત્વાપિ તદ્વસ્તુ ન જહાતિ વિમૂઢતાં। નિર્વિકલ્પો બહિર્યત્નાદન્તર્વિષયલાલસઃ

મંદ બુદ્ધિ માણસ સત્ય સાંભળ્યા પછી પણ મૂર્ખાઈ છોડતો નથી; બહારથી નિર્વિકલ્પ દેખાય છે, પણ અંદરથી વિષયોની લાલસા રાખે છે.

જ્ઞાનાદ્ ગલિતકર્મા યો લોકદૃષ્ટ્યાપિ કર્મકૃત્। નાપ્નોત્યવસરં કર્મં વક્તુમેવ ન કિંચન

જ્ઞાનથી કર્મો છૂટી ગયા હોય, એવો માણસ દુનિયાની નજરે તો કામ કરતો દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ કોઈ કામ કરતો નથી, ને એને કર્મ વિશે કંઈ બોલવાનો અવસર પણ આવતો નથી.

ક્વ તમઃ ક્વ પ્રકાશો વા હાનં ક્વ ચ ન કિંચન। નિર્વિકારસ્ય ધીરસ્ય નિરાતંકસ્ય સર્વદા

જે સદા અડગ અને નિર્ભય રહે છે, એવા બદલાતા નહી એવા મનુષ્ય માટે અંધકાર ક્યાં છે, પ્રકાશ ક્યાં છે, ત્યાગ ક્યાં છે કે બીજું કંઈ પણ ક્યાં છે?

ક્વ ધૈર્યં ક્વ વિવેકિત્વં ક્વ નિરાતંકતાપિ વા। અનિર્વાચ્યસ્વભાવસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય યોગિનઃ

જે યોગીનું સ્વરૂપ વર્ણવી શકાય એવું નથી અને જે કોઈપણ સ્વભાવથી રહિત છે, એ માટે ધીરજ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે કે નિર્ભયતા ક્યાં છે?

ન સ્વર્ગો નૈવ નરકો જીવન્મુક્તિર્ન ચૈવ હિ। બહુનાત્ર કિમુક્તેન યોગદૃષ્ટ્યા ન કિંચન

ન તો સ્વર્ગ છે, ન નરક છે, ન જીવતો મુક્તિ છે; આથી વધુ શું કહેવું? યોગની દૃષ્ટિએ તો કંઈ પણ નથી.

નૈવ પ્રાર્થયતે લાભં નાલાભેનાનુશોચતિ। ધીરસ્ય શીતલં ચિત્તમમૃતેનૈવ પૂરિતમ્

એ ધીર મનુષ્ય લાભની ઈચ્છા કરતો નથી, અને ન મળ્યું હોય તો દુઃખ પણ કરતો નથી; એનું મન શાંત છે અને અમૃતથી ભરેલું છે.

ન શાન્તં સ્તૌતિ નિષ્કામો ન દુષ્ટમપિ નિન્દતિ। સમદુઃખસુખસ્તૃપ્તઃ કિંચિત્ કૃત્યં ન પશ્યતિ

જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ શાંતને વખાણતો નથી, દુષ્ટને દોષ પણ આપતો નથી; સુખ-દુઃખમાં સમાન રહીને, એ કંઈ કરવાનું છે એવું પણ નથી માનતો.

ધીરો ન દ્વેષ્ટિ સંસારમાત્માનં ન દિદૃક્ષતિ। હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તો ન મૃતો ન ચ જીવતિ

ધીર પુરુષ સંસારથી દ્વેષ કરતો નથી, પોતાને જોવા પણ ઇચ્છતો નથી; આનંદ અને રોષથી મુક્ત રહી, એ ન મરેલો છે, ન જીવતો છે.

નિઃસ્નેહઃ પુત્રદારાદૌ નિષ્કામો વિષયેષુ ચ। નિશ્ચિન્તઃ સ્વશરીરેઽપિ નિરાશઃ શોભતે બુધઃ

જે બુદ્ધિવાન છે, એ સંતાન કે પત્નિમાં આસક્ત નથી, વિષયોમાં કામના નથી, પોતાનાં શરીર માટે પણ નિરલિપ્ત છે અને આશા વગર તેજસ્વી બને છે.

તુષ્ટિઃ સર્વત્ર ધીરસ્ય યથાપતિતવર્તિનઃ। સ્વચ્છન્દં ચરતો દેશાન્ યત્રસ્તમિતશાયિનઃ

ધીર પુરુષ બધે સંતોષી રહે છે, જેવું આવે તેમ ચાલે છે, જ્યાં મન થાય ત્યાં જાય છે, અને જ્યાં રાત પડે ત્યાં સુઈ જાય છે.

પતતૂદેતુ વા દેહો નાસ્ય ચિન્તા મહાત્મનઃ। સ્વભાવભૂમિવિશ્રાન્તિવિસ્મૃતાશેષસંસૃતેઃ

શરીર પડી જાય કે ઊભું રહે, એ મહાત્માને કોઈ ચિંતા નથી; એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર છે અને જન્મમરણના ચક્રને ભૂલી ગયો છે.

અકિંચનઃ કામચારો નિર્દ્વન્દ્વશ્છિન્નસંશયઃ। અસક્તઃ સર્વભાવેષુ કેવલો રમતે બુધઃ

જેને કશું નથી, જે મનગમતું ચાલે છે, દ્વંદ્વથી પર છે, શંકા કાપી નાખી છે, બધામાં આસક્તિ નથી, એવો બુદ્ધિવાન પોતાનાં સ્વરૂપમાં આનંદ પામે છે.

નિર્મમઃ શોભતે ધીરઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનઃ। સુભિન્નહૃદયગ્રન્થિર્વિનિર્ધૂતરજસ્તમઃ

ધીર પુરુષ મમત્વથી મુક્ત છે, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, જેના હૃદયનાં બધા બંધન તૂટી ગયા છે અને રાગ-દ્વેષ દૂર થઈ ગયા છે, એ તેજસ્વી બને છે.

સર્વત્રાનવધાનસ્ય ન કિંચિદ્ વાસના હૃદિ। મુક્તાત્મનો વિતૃપ્તસ્ય તુલના કેન જાયતે

જે બધે અવધાન રાખતો નથી, એના હૃદયમાં કોઈ સંસ્કાર રહેતા નથી; મુક્ત અને સંતોષી આત્માની સરખામણી કોણ કરી શકે?

જાનન્નપિ ન જાનાતિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ। બ્રુવન્ન્ અપિ ન ચ બ્રૂતે કોઽન્યો નિર્વાસનાદૃતે

એ જાણે છે છતાં જાણતો નથી, જુએ છે છતાં જુએતો નથી, બોલે છે છતાં બોલતો નથી; આવા, સર્વ સંસ્કારોથી મુક્ત સિવાય બીજો કોણ હોઈ શકે?

ભિક્ષુર્વા ભૂપતિર્વાપિ યો નિષ્કામઃ સ શોભતે। ભાવેષુ ગલિતા યસ્ય શોભનાશોભના મતિઃ

ભલે ભિક્ષુક હોય કે રાજા, જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ તેજસ્વી બને છે; જેના મનમાં સર્વ વિષયોમાં શુભ-અશુભનો ભેદ રહી ગયો નથી.

ક્વ સ્વાચ્છન્દ્યં ક્વ સંકોચઃ ક્વ વા તત્ત્વવિનિશ્ચયઃ। નિર્વ્યાજાર્જવભૂતસ્ય ચરિતાર્થસ્ય યોગિનઃ

જે યોગી નિષ્કલંક, સીધો અને નિખાલસ છે અને સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, એ માટે સ્વેચ્છા ક્યાં છે, સંકોચ ક્યાં છે કે તત્ત્વનો નિશ્ચય ક્યાં છે?

આત્મવિશ્રાન્તિતૃપ્તેન નિરાશેન ગતાર્તિના। અન્તર્યદનુભૂયેત તત્ કથં કસ્ય કથ્યતે

જે આત્મામાં તૃપ્ત છે, આશા અને દુઃખથી મુક્ત છે, એના અંતરમાં જે અનુભવાય છે, એ કેવી રીતે અને કોને કહી શકાય?

સુપ્તોઽપિ ન સુષુપ્તૌ ચ સ્વપ્નેઽપિ શયિતો ન ચ। જાગરેઽપિ ન જાગર્તિ ધીરસ્તૃપ્તઃ પદે પદે

એ ધીર પુરુષ સુતો હોય તો પણ ઊંઘમાં નથી, સપનામાં હોય તો પણ પડ્યો નથી, જાગતો હોય તો પણ જાગતો નથી; એ દરેક પગલે તૃપ્ત રહે છે.