અષ્ટાવક્રગીતા

સન્તુષ્ટોઽપિ ન સન્તુષ્ટઃ ખિન્નોઽપિ ન ચ ખિદ્યતે। તસ્યાશ્ચર્યદશાં તાં તાં તાદૃશા એવ જાનતે

સંતોષમાં હોવા છતાં એ સંતોષી નથી, દુઃખમાં હોવા છતાં એ દુઃખી થતો નથી; આવી આશ્ચર્યજનક અવસ્થા માત્ર એવા જ લોકો જાણે છે.

કર્તવ્યતૈવ સંસારો ન તાં પશ્યન્તિ સૂરયઃ। શૂન્યાકારા નિરાકારા નિર્વિકારા નિરામયાઃ

કરવાનું બાંધછોડ જ સંસાર છે; પણ વિવેકી એમાં બંધાતા નથી, કારણ કે તેઓ શૂન્ય સ્વરૂપ, નિરાકાર, અપરિવર્તનશીલ અને નિરોગી છે.

અકુર્વન્નપિ સંક્ષોભાદ્ વ્યગ્રઃ સર્વત્ર મૂઢધીઃ। કુર્વન્નપિ તુ કૃત્યાનિ કુશલો હિ નિરાકુલઃ

મૂઢ મનુષ્ય, ભલે કંઈ ન કરે, તો પણ ચિંતાથી સર્વત્ર અશાંત રહે છે; પણ કુશળ મનુષ્ય, કામ કરતાં પણ, નિરાકુલ રહે છે.

સુખમાસ્તે સુખં શેતે સુખમાયાતિ યાતિ ચ। સુખં વક્તિ સુખં ભુંક્તે વ્યવહારેઽપિ શાન્તધીઃ

જેનું મન શાંત છે, તે સુખથી બેસે છે, સુખથી ઊંઘે છે, સુખથી આવે છે અને જાય છે, સુખથી બોલે છે અને સુખથી જમણ કરે છે—even worldly works do not disturb his peace.

સ્વભાવાદ્યસ્ય નૈવાર્તિર્લોકવદ્ વ્યવહારિણઃ। મહાહૃદ ઇવાક્ષોભ્યો ગતક્લેશઃ સ શોભતે

જેને સ્વભાવથી જ દુઃખ સ્પર્શતું નથી, જે દુન્યવી માણસોની જેમ વ્યવહાર કરે છે પણ દુઃખથી અડગ રહે છે, એ મહાસરવર જેવો સ્થિર અને દુઃખમુક્ત માણસ તેજસ્વી લાગે છે.

નિવૃત્તિરપિ મૂઢસ્ય પ્રવૃત્તિ રુપજાયતે। પ્રવૃત્તિરપિ ધીરસ્ય નિવૃત્તિફલભાગિની

મૂઢ માણસ માટે સંયમ પણ એક પ્રકારની પ્રવૃત્તિ બની જાય છે, જ્યારે બુદ્ધિશાળી માટે પ્રવૃત્તિ પણ અંતર્મુખ થવાનો ફળ આપે છે.

પરિગ્રહેષુ વૈરાગ્યં પ્રાયો મૂઢસ્ય દૃશ્યતે। દેહે વિગલિતાશસ્ય ક્વ રાગઃ ક્વ વિરાગતા

મૂઢ માણસોમાં સામાન્ય રીતે વસ્તુઓથી વિરક્તિ જોવા મળે છે, પણ જેને શરીરમાંથી આશા છૂટી ગઈ છે, એ માટે તો આસક્તિ કે વિરક્તિ ક્યાં રહે?

ભાવનાભાવનાસક્તા દૃષ્ટિર્મૂઢસ્ય સર્વદા। ભાવ્યભાવનયા સા તુ સ્વસ્થસ્યાદૃષ્ટિરૂપિણી

મૂઢનું મન હંમેશાં કલ્પના કે અકલ્પનામાં ફસાયેલું રહે છે, પણ જે પોતાનામાં સ્થિર છે, એનું મન વિચાર આવે કે ન આવે, એ બધાથી પર રહે છે.

સર્વારંભેષુ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્ બાલવન્ મુનિઃ। ન લેપસ્તસ્ય શુદ્ધસ્ય ક્રિયમાણોઽપિ કર્મણિ

જે મુનિ બધા કાર્યોમાં ઈચ્છા વિના, બાળક જેવો નિષ્કામ રહે છે, એ શુદ્ધ માણસને કર્મ કરતાં પણ કર્મનો લેશ પણ લાગતો નથી.

સ એવ ધન્ય આત્મજ્ઞઃ સર્વભાવેષુ યઃ સમઃ। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્નિસ્તર્ષમાનસઃ

સાચો ધન્ય તો એ આત્મજ્ઞાની છે, જે બધામાં સમભાવ રાખે છે—જુએ, સાંભળે, સ્પર્શે, સુઘે કે ખાય, પણ મનમાં કોઈ લાલસા રહેતી નથી.

ક્વ સંસારઃ ક્વ ચાભાસઃ ક્વ સાધ્યં ક્વ ચ સાધનં। આકાશસ્યેવ ધીરસ્ય નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વદા

જે હંમેશાં આકાશ જેવો ભેદરહિત અને સ્થિર છે, એ માટે સંસાર ક્યાં છે, મૃગજળ ક્યાં છે, સિદ્ધિ ક્યાં છે અને સાધના ક્યાં છે?

સ જયત્યર્થસંન્યાસી પૂર્ણસ્વરસવિગ્રહઃ। અકૃત્રિમોઽનવચ્છિન્ને સમાધિર્યસ્ય વર્તતે

જેને સર્વસ્વનો ત્યાગ કર્યો છે, જે સ્વયંભૂ અને પૂર્ણ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને જેના મનમાં સહજ અને અવિચ્છિન્ન એકાગ્રતા રહે છે—એજ સાચો વિજયી છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન જ્ઞાતતત્ત્વો મહાશયઃ। ભોગમોક્ષનિરાકાંક્ષી સદા સર્વત્ર નીરસઃ

આમાં વધુ શું કહેવું? જે મહાન આત્મજ્ઞાની છે, જેને ભોગ કે મોક્ષની ઈચ્છા નથી, એ હંમેશાં બધે નિરસ રહે છે.

મહદાદિ જગદ્દ્વૈતં નામમાત્રવિજૃંભિતં। વિહાય શુદ્ધબોધસ્ય કિં કૃત્યમવશિષ્યતે

મહત્તત્વથી લઈને જગતનું દ્વૈત માત્ર નામરૂપે જ દેખાય છે—એ બધું છોડીને શુદ્ધ જ્ઞાનવાન માટે હવે શું કરવું બાકી રહે છે?

ભ્રમભૃતમિદં સર્વં કિંચિન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયી। અલક્ષ્યસ્ફુરણઃ શુદ્ધઃ સ્વભાવેનૈવ શામ્યતિ

જેને ખાતરી છે કે આ બધું—including મનની ભટકાવટ—માત્ર ભ્રમ છે અને કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ શુદ્ધ અને અદૃશ્ય તેજ સ્વભાવથી જ શાંત થઈ જાય છે.

શુદ્ધસ્ફુરણરૂપસ્ય દૃશ્યભાવમપશ્યતઃ। ક્વ વિધિઃ ક્વ વૈરાગ્યં ક્વ ત્યાગઃ ક્વ શમોઽપિ વા

જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ તેજ છે અને જે દૃશ્યને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે નિયમ, વિરક્તિ, ત્યાગ કે શાંતિ—આ બધું ક્યાં રહે છે?

સ્ફુરતોઽનન્તરૂપેણ પ્રકૃતિં ચ ન પશ્યતઃ। ક્વ બન્ધઃ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ ક્વ હર્ષઃ ક્વ વિષાદિતા

જે અનંત રૂપે પ્રકાશે છે અને પ્રકૃતિને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે બંધન ક્યાં છે, મોક્ષ ક્યાં છે, આનંદ ક્યાં છે અને દુઃખ ક્યાં છે?

બુદ્ધિપર્યન્તસંસારે માયામાત્રં વિવર્તતે। નિર્મમો નિરહંકારો નિષ્કામઃ શોભતે બુધઃ

બુદ્ધિ સુધીનો સંસાર માત્ર માયા રૂપે જ દેખાય છે; જે જ્ઞાની છે, એમાં મમત્વ, અહંકાર કે ઈચ્છા નથી—એજ સાચો તેજસ્વી છે.

અક્ષયં ગતસન્તાપમાત્માનં પશ્યતો મુનેઃ। ક્વ વિદ્યા ચ ક્વ વા વિશ્વં ક્વ દેહોઽહં મમેતિ વા

જે મુનિ આત્માને અક્ષય અને દુઃખમુક્ત રૂપે જુએ છે, એ માટે જ્ઞાન ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, શરીર ક્યાં છે કે 'હું' અને 'મારું' ક્યાં રહે છે?

નિરોધાદીનિ કર્માણિ જહાતિ જડધીર્યદિ। મનોરથાન્ પ્રલાપાંશ્ચ કર્તુમાપ્નોત્યતત્ક્ષણાત્

જો મૂર્ખ મનુષ્ય સંયમ જેવા કર્મો છોડી દે છે, તો તરત જ મનમાં કલ્પનાઓ અને વ્યર્થ વાતો કરવા લાગે છે.

મન્દઃ શ્રુત્વાપિ તદ્વસ્તુ ન જહાતિ વિમૂઢતાં। નિર્વિકલ્પો બહિર્યત્નાદન્તર્વિષયલાલસઃ

મંદ બુદ્ધિ માણસ સત્ય સાંભળ્યા પછી પણ મૂર્ખાઈ છોડતો નથી; બહારથી નિર્વિકલ્પ દેખાય છે, પણ અંદરથી વિષયોની લાલસા રાખે છે.

જ્ઞાનાદ્ ગલિતકર્મા યો લોકદૃષ્ટ્યાપિ કર્મકૃત્। નાપ્નોત્યવસરં કર્મં વક્તુમેવ ન કિંચન

જ્ઞાનથી કર્મો છૂટી ગયા હોય, એવો માણસ દુનિયાની નજરે તો કામ કરતો દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એ કોઈ કામ કરતો નથી, ને એને કર્મ વિશે કંઈ બોલવાનો અવસર પણ આવતો નથી.

ક્વ તમઃ ક્વ પ્રકાશો વા હાનં ક્વ ચ ન કિંચન। નિર્વિકારસ્ય ધીરસ્ય નિરાતંકસ્ય સર્વદા

જે સદા અડગ અને નિર્ભય રહે છે, એવા બદલાતા નહી એવા મનુષ્ય માટે અંધકાર ક્યાં છે, પ્રકાશ ક્યાં છે, ત્યાગ ક્યાં છે કે બીજું કંઈ પણ ક્યાં છે?

ક્વ ધૈર્યં ક્વ વિવેકિત્વં ક્વ નિરાતંકતાપિ વા। અનિર્વાચ્યસ્વભાવસ્ય નિઃસ્વભાવસ્ય યોગિનઃ

જે યોગીનું સ્વરૂપ વર્ણવી શકાય એવું નથી અને જે કોઈપણ સ્વભાવથી રહિત છે, એ માટે ધીરજ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે કે નિર્ભયતા ક્યાં છે?

ન સ્વર્ગો નૈવ નરકો જીવન્મુક્તિર્ન ચૈવ હિ। બહુનાત્ર કિમુક્તેન યોગદૃષ્ટ્યા ન કિંચન

ન તો સ્વર્ગ છે, ન નરક છે, ન જીવતો મુક્તિ છે; આથી વધુ શું કહેવું? યોગની દૃષ્ટિએ તો કંઈ પણ નથી.

નૈવ પ્રાર્થયતે લાભં નાલાભેનાનુશોચતિ। ધીરસ્ય શીતલં ચિત્તમમૃતેનૈવ પૂરિતમ્

એ ધીર મનુષ્ય લાભની ઈચ્છા કરતો નથી, અને ન મળ્યું હોય તો દુઃખ પણ કરતો નથી; એનું મન શાંત છે અને અમૃતથી ભરેલું છે.

ન શાન્તં સ્તૌતિ નિષ્કામો ન દુષ્ટમપિ નિન્દતિ। સમદુઃખસુખસ્તૃપ્તઃ કિંચિત્ કૃત્યં ન પશ્યતિ

જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ શાંતને વખાણતો નથી, દુષ્ટને દોષ પણ આપતો નથી; સુખ-દુઃખમાં સમાન રહીને, એ કંઈ કરવાનું છે એવું પણ નથી માનતો.

ધીરો ન દ્વેષ્ટિ સંસારમાત્માનં ન દિદૃક્ષતિ। હર્ષામર્ષવિનિર્મુક્તો ન મૃતો ન ચ જીવતિ

ધીર પુરુષ સંસારથી દ્વેષ કરતો નથી, પોતાને જોવા પણ ઇચ્છતો નથી; આનંદ અને રોષથી મુક્ત રહી, એ ન મરેલો છે, ન જીવતો છે.

નિઃસ્નેહઃ પુત્રદારાદૌ નિષ્કામો વિષયેષુ ચ। નિશ્ચિન્તઃ સ્વશરીરેઽપિ નિરાશઃ શોભતે બુધઃ

જે બુદ્ધિવાન છે, એ સંતાન કે પત્નિમાં આસક્ત નથી, વિષયોમાં કામના નથી, પોતાનાં શરીર માટે પણ નિરલિપ્ત છે અને આશા વગર તેજસ્વી બને છે.