અષ્ટાવક્રગીતા

નિર્વાસનં હરિં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીં વિષયદન્તિનઃ। પલાયન્તે ન શક્તાસ્તે સેવન્તે કૃતચાટવઃ

જ્યારે ઇચ્છા રહિત ભગવાનને જુએ છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયોના હાથીઓ શાંત થઈ જાય છે; એ પછી, ભલે લાલચ આપો, તો પણ તેઓ સેવા કરી શકતા નથી અને ભાગી જાય છે.

ન મુક્તિકારિકાં ધત્તે નિઃશઙ્કો યુક્તમાનસઃ। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્નશ્નન્નાસ્તે યથાસુખમ્

જેનો મન સ્થિર અને નિર્ભય છે, તે મુક્તિ મેળવવાની ચિંતામાં પડતો નથી; જોવે, સાંભળે, સ્પર્શ કરે, સૂંઘે કે ખાય—એ પોતાની મરજી પ્રમાણે રહે છે.

વસ્તુશ્રવણમાત્રેણ શુદ્ધબુદ્ધિર્નિરાકુલઃ। નૈવાચારમનાચારમૌદાસ્યં વા પ્રપશ્યતિ

માત્ર સત્ય સાંભળવાથી શુદ્ધમન અને નિરાકુલ મનુષ્યને ન તો યોગ્ય કે અયોગ્ય વર્તન દેખાય છે, ન તો ઉદાસીનતા જ.

યદા યત્કર્તુમાયાતિ તદા તત્કુરુતે ઋજુઃ। શુભં વાપ્યશુભં વાપિ તસ્ય ચેષ્ટા હિ બાલવત્

જ્યારે જે કરવું આવે, ત્યારે એ સીધાઈથી કરે છે; એ કાર્ય શુભ હોય કે અશુભ, તેની ચાલ બાળક જેવી નિષ્કપટ હોય છે.

સ્વાતંત્ર્યાત્સુખમાપ્નોતિ સ્વાતંત્ર્યાલ્લભતે પરં। સ્વાતંત્ર્યાન્નિર્વૃતિં ગચ્છેત્સ્વાતંત્ર્યાત્ પરમં પદમ્

સ્વતંત્રતાથી સુખ મળે છે, સ્વતંત્રતાથી સર્વોચ્ચ પ્રાપ્ત થાય છે; સ્વતંત્રતાથી તૃપ્તિ મળે છે અને સ્વતંત્રતાથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

અકર્તૃત્વમભોક્તૃત્વં સ્વાત્મનો મન્યતે યદા। તદા ક્ષીણા ભવન્ત્યેવ સમસ્તાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ

જ્યારે કોઈ પોતાને ન તો કર્તા માને છે, ન તો ભોક્તા, ત્યારે તેના બધાં મનના વિચારો ઓગળી જાય છે.

ઉચ્છૃંખલાપ્યકૃતિકા સ્થિતિર્ધીરસ્ય રાજતે। ન તુ સસ્પૃહચિત્તસ્ય શાન્તિર્મૂઢસ્ય કૃત્રિમા

વિવેકીનું સ્વરૂપ, ભલે અવ્યવસ્થિત અને સહજ હોય, તો પણ તેજસ્વી છે; પણ જેનું મન આસક્ત છે, તે મૂઢનું શાંતિ તો બનાવટી જ હોય છે.

વિલસન્તિ મહાભોગૈર્વિશન્તિ ગિરિગહ્વરાન્। નિરસ્તકલ્પના ધીરા અબદ્ધા મુક્તબુદ્ધયઃ

વિવેકી, કલ્પનાઓથી મુક્ત અને બંધનરહિત, મહાન ભોગોમાં આનંદ માણે છે, પર્વતોની ગુફામાં જાય છે—એ મુક્તબુદ્ધિ છે.

શ્રોત્રિયં દેવતાં તીર્થમઙ્ગનાં ભૂપતિં પ્રિયં। દૃષ્ટ્વા સંપૂજ્ય ધીરસ્ય ન કાપિ હૃદિ વાસના

પંડિત, દેવ, તીર્થ, સ્ત્રી, રાજા કે પ્રિયજનને જોઈને અને સન્માન આપીને પણ, વિવેકીના હૃદયમાં કોઈ વાસના રહેતી નથી.

ભૃત્યૈઃ પુત્રૈઃ કલત્રૈશ્ચ દૌહિત્રૈશ્ચાપિ ગોત્રજૈઃ। વિહસ્ય ધિક્કૃતો યોગી ન યાતિ વિકૃતિં મનાક્

ભાઈબંધ, પુત્ર, પત્ની, પૌત્ર કે કુટુંબજનો—even સેવકો—જ્યારે યોગીને ઉડાવે છે, ત્યારે પણ એ હસે છે અને ذرાય પણ વિચલિત થતો નથી.

સન્તુષ્ટોઽપિ ન સન્તુષ્ટઃ ખિન્નોઽપિ ન ચ ખિદ્યતે। તસ્યાશ્ચર્યદશાં તાં તાં તાદૃશા એવ જાનતે

સંતોષમાં હોવા છતાં એ સંતોષી નથી, દુઃખમાં હોવા છતાં એ દુઃખી થતો નથી; આવી આશ્ચર્યજનક અવસ્થા માત્ર એવા જ લોકો જાણે છે.

કર્તવ્યતૈવ સંસારો ન તાં પશ્યન્તિ સૂરયઃ। શૂન્યાકારા નિરાકારા નિર્વિકારા નિરામયાઃ

કરવાનું બાંધછોડ જ સંસાર છે; પણ વિવેકી એમાં બંધાતા નથી, કારણ કે તેઓ શૂન્ય સ્વરૂપ, નિરાકાર, અપરિવર્તનશીલ અને નિરોગી છે.

અકુર્વન્નપિ સંક્ષોભાદ્ વ્યગ્રઃ સર્વત્ર મૂઢધીઃ। કુર્વન્નપિ તુ કૃત્યાનિ કુશલો હિ નિરાકુલઃ

મૂઢ મનુષ્ય, ભલે કંઈ ન કરે, તો પણ ચિંતાથી સર્વત્ર અશાંત રહે છે; પણ કુશળ મનુષ્ય, કામ કરતાં પણ, નિરાકુલ રહે છે.

સુખમાસ્તે સુખં શેતે સુખમાયાતિ યાતિ ચ। સુખં વક્તિ સુખં ભુંક્તે વ્યવહારેઽપિ શાન્તધીઃ

જેનું મન શાંત છે, તે સુખથી બેસે છે, સુખથી ઊંઘે છે, સુખથી આવે છે અને જાય છે, સુખથી બોલે છે અને સુખથી જમણ કરે છે—even worldly works do not disturb his peace.

સ્વભાવાદ્યસ્ય નૈવાર્તિર્લોકવદ્ વ્યવહારિણઃ। મહાહૃદ ઇવાક્ષોભ્યો ગતક્લેશઃ સ શોભતે

જેને સ્વભાવથી જ દુઃખ સ્પર્શતું નથી, જે દુન્યવી માણસોની જેમ વ્યવહાર કરે છે પણ દુઃખથી અડગ રહે છે, એ મહાસરવર જેવો સ્થિર અને દુઃખમુક્ત માણસ તેજસ્વી લાગે છે.

નિવૃત્તિરપિ મૂઢસ્ય પ્રવૃત્તિ રુપજાયતે। પ્રવૃત્તિરપિ ધીરસ્ય નિવૃત્તિફલભાગિની

મૂઢ માણસ માટે સંયમ પણ એક પ્રકારની પ્રવૃત્તિ બની જાય છે, જ્યારે બુદ્ધિશાળી માટે પ્રવૃત્તિ પણ અંતર્મુખ થવાનો ફળ આપે છે.

પરિગ્રહેષુ વૈરાગ્યં પ્રાયો મૂઢસ્ય દૃશ્યતે। દેહે વિગલિતાશસ્ય ક્વ રાગઃ ક્વ વિરાગતા

મૂઢ માણસોમાં સામાન્ય રીતે વસ્તુઓથી વિરક્તિ જોવા મળે છે, પણ જેને શરીરમાંથી આશા છૂટી ગઈ છે, એ માટે તો આસક્તિ કે વિરક્તિ ક્યાં રહે?

ભાવનાભાવનાસક્તા દૃષ્ટિર્મૂઢસ્ય સર્વદા। ભાવ્યભાવનયા સા તુ સ્વસ્થસ્યાદૃષ્ટિરૂપિણી

મૂઢનું મન હંમેશાં કલ્પના કે અકલ્પનામાં ફસાયેલું રહે છે, પણ જે પોતાનામાં સ્થિર છે, એનું મન વિચાર આવે કે ન આવે, એ બધાથી પર રહે છે.

સર્વારંભેષુ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્ બાલવન્ મુનિઃ। ન લેપસ્તસ્ય શુદ્ધસ્ય ક્રિયમાણોઽપિ કર્મણિ

જે મુનિ બધા કાર્યોમાં ઈચ્છા વિના, બાળક જેવો નિષ્કામ રહે છે, એ શુદ્ધ માણસને કર્મ કરતાં પણ કર્મનો લેશ પણ લાગતો નથી.

સ એવ ધન્ય આત્મજ્ઞઃ સર્વભાવેષુ યઃ સમઃ। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્નિસ્તર્ષમાનસઃ

સાચો ધન્ય તો એ આત્મજ્ઞાની છે, જે બધામાં સમભાવ રાખે છે—જુએ, સાંભળે, સ્પર્શે, સુઘે કે ખાય, પણ મનમાં કોઈ લાલસા રહેતી નથી.

ક્વ સંસારઃ ક્વ ચાભાસઃ ક્વ સાધ્યં ક્વ ચ સાધનં। આકાશસ્યેવ ધીરસ્ય નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વદા

જે હંમેશાં આકાશ જેવો ભેદરહિત અને સ્થિર છે, એ માટે સંસાર ક્યાં છે, મૃગજળ ક્યાં છે, સિદ્ધિ ક્યાં છે અને સાધના ક્યાં છે?

સ જયત્યર્થસંન્યાસી પૂર્ણસ્વરસવિગ્રહઃ। અકૃત્રિમોઽનવચ્છિન્ને સમાધિર્યસ્ય વર્તતે

જેને સર્વસ્વનો ત્યાગ કર્યો છે, જે સ્વયંભૂ અને પૂર્ણ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને જેના મનમાં સહજ અને અવિચ્છિન્ન એકાગ્રતા રહે છે—એજ સાચો વિજયી છે.

બહુનાત્ર કિમુક્તેન જ્ઞાતતત્ત્વો મહાશયઃ। ભોગમોક્ષનિરાકાંક્ષી સદા સર્વત્ર નીરસઃ

આમાં વધુ શું કહેવું? જે મહાન આત્મજ્ઞાની છે, જેને ભોગ કે મોક્ષની ઈચ્છા નથી, એ હંમેશાં બધે નિરસ રહે છે.

મહદાદિ જગદ્દ્વૈતં નામમાત્રવિજૃંભિતં। વિહાય શુદ્ધબોધસ્ય કિં કૃત્યમવશિષ્યતે

મહત્તત્વથી લઈને જગતનું દ્વૈત માત્ર નામરૂપે જ દેખાય છે—એ બધું છોડીને શુદ્ધ જ્ઞાનવાન માટે હવે શું કરવું બાકી રહે છે?

ભ્રમભૃતમિદં સર્વં કિંચિન્નાસ્તીતિ નિશ્ચયી। અલક્ષ્યસ્ફુરણઃ શુદ્ધઃ સ્વભાવેનૈવ શામ્યતિ

જેને ખાતરી છે કે આ બધું—including મનની ભટકાવટ—માત્ર ભ્રમ છે અને કશુંય વાસ્તવિક નથી, એ શુદ્ધ અને અદૃશ્ય તેજ સ્વભાવથી જ શાંત થઈ જાય છે.

શુદ્ધસ્ફુરણરૂપસ્ય દૃશ્યભાવમપશ્યતઃ। ક્વ વિધિઃ ક્વ વૈરાગ્યં ક્વ ત્યાગઃ ક્વ શમોઽપિ વા

જેનું સ્વરૂપ શુદ્ધ તેજ છે અને જે દૃશ્યને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે નિયમ, વિરક્તિ, ત્યાગ કે શાંતિ—આ બધું ક્યાં રહે છે?

સ્ફુરતોઽનન્તરૂપેણ પ્રકૃતિં ચ ન પશ્યતઃ। ક્વ બન્ધઃ ક્વ ચ વા મોક્ષઃ ક્વ હર્ષઃ ક્વ વિષાદિતા

જે અનંત રૂપે પ્રકાશે છે અને પ્રકૃતિને વાસ્તવિક માનતો નથી, એ માટે બંધન ક્યાં છે, મોક્ષ ક્યાં છે, આનંદ ક્યાં છે અને દુઃખ ક્યાં છે?

બુદ્ધિપર્યન્તસંસારે માયામાત્રં વિવર્તતે। નિર્મમો નિરહંકારો નિષ્કામઃ શોભતે બુધઃ

બુદ્ધિ સુધીનો સંસાર માત્ર માયા રૂપે જ દેખાય છે; જે જ્ઞાની છે, એમાં મમત્વ, અહંકાર કે ઈચ્છા નથી—એજ સાચો તેજસ્વી છે.

અક્ષયં ગતસન્તાપમાત્માનં પશ્યતો મુનેઃ। ક્વ વિદ્યા ચ ક્વ વા વિશ્વં ક્વ દેહોઽહં મમેતિ વા

જે મુનિ આત્માને અક્ષય અને દુઃખમુક્ત રૂપે જુએ છે, એ માટે જ્ઞાન ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, શરીર ક્યાં છે કે 'હું' અને 'મારું' ક્યાં રહે છે?