અષ્ટાવક્રગીતા

નાપ્નોતિ કર્મણા મોક્ષં વિમૂઢોઽભ્યાસરૂપિણા। ધન્યો વિજ્ઞાનમાત્રેણ મુક્તસ્તિષ્ઠત્યવિક્રિયઃ

મૂર્ખ માણસ કર્મ દ્વારા કે અભ્યાસથી મુક્તિ પામતો નથી; પણ ધન્ય એ છે, જે માત્ર જ્ઞાનથી મુક્ત અને અડગ રહે છે.

મૂઢો નાપ્નોતિ તદ્ બ્રહ્મ યતો ભવિતુમિચ્છતિ। અનિચ્છન્નપિ ધીરો હિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપભાક્

મૂર્ખ માણસ બ્રહ્મરૂપ થવાની ઈચ્છા રાખે છે, એટલે એ બ્રહ્મને પામતો નથી; પણ ધીર પુરુષ તો ઈચ્છા કર્યા વિના પણ પરબ્રહ્મના સ્વરૂપમાં રહે છે.

નિરાધારા ગ્રહવ્યગ્રા મૂઢાઃ સંસારપોષકાઃ। એતસ્યાનર્થમૂલસ્ય મૂલચ્છેદઃ કૃતો બુધૈઃ

મૂર્ખો આધાર વગર ચંચળ અને પકડમાં રહે છે, એ જ સંસારને પોષે છે; પણ જ્ઞાની એ દુઃખના મૂળને કાપી નાખે છે.

ન શાન્તિં લભતે મૂઢો યતઃ શમિતુમિચ્છતિ। ધીરસ્તત્ત્વં વિનિશ્ચિત્ય સર્વદા શાન્તમાનસઃ

મૂર્ખ માણસ શાંતિ મેળવવા ઈચ્છે છે, એટલે એને શાંતિ મળતી નથી; પણ ધીર પુરુષ સત્યને જાણી લે છે અને હંમેશા મનથી શાંત રહે છે.

ક્વાત્મનો દર્શનં તસ્ય યદ્ દૃષ્ટમવલંબતે। ધીરાસ્તં તં ન પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્યાત્માનમવ્યયમ્

જે દેખાતા પર આધાર રાખે છે, એ માટે આત્માનું દર્શન ક્યાંથી થાય? પણ ધીર પુરુષ એ બધું નથી જોતા, એ તો અવિનાશી આત્માને જ જુએ છે.

ક્વ નિરોધો વિમૂઢસ્ય યો નિર્બન્ધં કરોતિ વૈ। સ્વારામસ્યૈવ ધીરસ્ય સર્વદાસાવકૃત્રિમઃ

મૂઢ મનુષ્ય માટે રોકાણ ક્યાં? જે જબરદસ્તીથી કામ કરે છે, તેને શાંતિ ક્યાંથી મળે? પણ જે વિવેકી છે અને પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે, તેને તો હંમેશા સહજ મુક્તિ મળે છે.

ભાવસ્ય ભાવકઃ કશ્ચિન્ ન કિંચિદ્ ભાવકોપરઃ। ઉભયાભાવકઃ કશ્ચિદ્ એવમેવ નિરાકુલઃ

કોઈક મનુષ્ય અનુભવોનો અનુભવ કરે છે, પણ તેનું કારણ નથી بنتો; કોઈક તો એ પણ અનુભવતો નથી—એવી રીતે એ નિરાકુલ રહે છે.

શુદ્ધમદ્વયમાત્માનં ભાવયન્તિ કુબુદ્ધયઃ। ન તુ જાનન્તિ સંમોહાદ્યાવજ્જીવમનિર્વૃતાઃ

જેઓનું સમજણ વાંકડું છે, તેઓ શુદ્ધ અને અદ્વિતીય આત્માનું ધ્યાન કરે છે, પણ મોહને લીધે જાણતા નથી અને આખું જીવન અસંતોષમાં વિતાવે છે.

મુમુક્ષોર્બુદ્ધિરાલંબમન્તરેણ ન વિદ્યતે। નિરાલંબૈવ નિષ્કામા બુદ્ધિર્મુક્તસ્ય સર્વદા

મુક્તિ ઈચ્છનારનું મન કોઈ આધાર વિના રહેતું નથી; પણ જે મુક્ત છે, તેનું નિરાશા રહિત મન હંમેશા આધાર વિના રહે છે.

વિષયદ્વીપિનો વીક્ષ્ય ચકિતાઃ શરણાર્થિનઃ। વિશન્તિ ઝટિતિ ક્રોડં નિરોધૈકાગ્રસિદ્ધયે

ઇન્દ્રિયોના આકર્ષણથી ડરાઈને અને આશ્રય શોધતા, લોકો ઝડપથી એકાગ્ર નિયંત્રણ મેળવવા માટે તેની ગોદમાં પ્રવેશ કરે છે.

નિર્વાસનં હરિં દૃષ્ટ્વા તૂષ્ણીં વિષયદન્તિનઃ। પલાયન્તે ન શક્તાસ્તે સેવન્તે કૃતચાટવઃ

જ્યારે ઇચ્છા રહિત ભગવાનને જુએ છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયોના હાથીઓ શાંત થઈ જાય છે; એ પછી, ભલે લાલચ આપો, તો પણ તેઓ સેવા કરી શકતા નથી અને ભાગી જાય છે.

ન મુક્તિકારિકાં ધત્તે નિઃશઙ્કો યુક્તમાનસઃ। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્નશ્નન્નાસ્તે યથાસુખમ્

જેનો મન સ્થિર અને નિર્ભય છે, તે મુક્તિ મેળવવાની ચિંતામાં પડતો નથી; જોવે, સાંભળે, સ્પર્શ કરે, સૂંઘે કે ખાય—એ પોતાની મરજી પ્રમાણે રહે છે.

વસ્તુશ્રવણમાત્રેણ શુદ્ધબુદ્ધિર્નિરાકુલઃ। નૈવાચારમનાચારમૌદાસ્યં વા પ્રપશ્યતિ

માત્ર સત્ય સાંભળવાથી શુદ્ધમન અને નિરાકુલ મનુષ્યને ન તો યોગ્ય કે અયોગ્ય વર્તન દેખાય છે, ન તો ઉદાસીનતા જ.

યદા યત્કર્તુમાયાતિ તદા તત્કુરુતે ઋજુઃ। શુભં વાપ્યશુભં વાપિ તસ્ય ચેષ્ટા હિ બાલવત્

જ્યારે જે કરવું આવે, ત્યારે એ સીધાઈથી કરે છે; એ કાર્ય શુભ હોય કે અશુભ, તેની ચાલ બાળક જેવી નિષ્કપટ હોય છે.

સ્વાતંત્ર્યાત્સુખમાપ્નોતિ સ્વાતંત્ર્યાલ્લભતે પરં। સ્વાતંત્ર્યાન્નિર્વૃતિં ગચ્છેત્સ્વાતંત્ર્યાત્ પરમં પદમ્

સ્વતંત્રતાથી સુખ મળે છે, સ્વતંત્રતાથી સર્વોચ્ચ પ્રાપ્ત થાય છે; સ્વતંત્રતાથી તૃપ્તિ મળે છે અને સ્વતંત્રતાથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.

અકર્તૃત્વમભોક્તૃત્વં સ્વાત્મનો મન્યતે યદા। તદા ક્ષીણા ભવન્ત્યેવ સમસ્તાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ

જ્યારે કોઈ પોતાને ન તો કર્તા માને છે, ન તો ભોક્તા, ત્યારે તેના બધાં મનના વિચારો ઓગળી જાય છે.

ઉચ્છૃંખલાપ્યકૃતિકા સ્થિતિર્ધીરસ્ય રાજતે। ન તુ સસ્પૃહચિત્તસ્ય શાન્તિર્મૂઢસ્ય કૃત્રિમા

વિવેકીનું સ્વરૂપ, ભલે અવ્યવસ્થિત અને સહજ હોય, તો પણ તેજસ્વી છે; પણ જેનું મન આસક્ત છે, તે મૂઢનું શાંતિ તો બનાવટી જ હોય છે.

વિલસન્તિ મહાભોગૈર્વિશન્તિ ગિરિગહ્વરાન્। નિરસ્તકલ્પના ધીરા અબદ્ધા મુક્તબુદ્ધયઃ

વિવેકી, કલ્પનાઓથી મુક્ત અને બંધનરહિત, મહાન ભોગોમાં આનંદ માણે છે, પર્વતોની ગુફામાં જાય છે—એ મુક્તબુદ્ધિ છે.

શ્રોત્રિયં દેવતાં તીર્થમઙ્ગનાં ભૂપતિં પ્રિયં। દૃષ્ટ્વા સંપૂજ્ય ધીરસ્ય ન કાપિ હૃદિ વાસના

પંડિત, દેવ, તીર્થ, સ્ત્રી, રાજા કે પ્રિયજનને જોઈને અને સન્માન આપીને પણ, વિવેકીના હૃદયમાં કોઈ વાસના રહેતી નથી.

ભૃત્યૈઃ પુત્રૈઃ કલત્રૈશ્ચ દૌહિત્રૈશ્ચાપિ ગોત્રજૈઃ। વિહસ્ય ધિક્કૃતો યોગી ન યાતિ વિકૃતિં મનાક્

ભાઈબંધ, પુત્ર, પત્ની, પૌત્ર કે કુટુંબજનો—even સેવકો—જ્યારે યોગીને ઉડાવે છે, ત્યારે પણ એ હસે છે અને ذرાય પણ વિચલિત થતો નથી.

સન્તુષ્ટોઽપિ ન સન્તુષ્ટઃ ખિન્નોઽપિ ન ચ ખિદ્યતે। તસ્યાશ્ચર્યદશાં તાં તાં તાદૃશા એવ જાનતે

સંતોષમાં હોવા છતાં એ સંતોષી નથી, દુઃખમાં હોવા છતાં એ દુઃખી થતો નથી; આવી આશ્ચર્યજનક અવસ્થા માત્ર એવા જ લોકો જાણે છે.

કર્તવ્યતૈવ સંસારો ન તાં પશ્યન્તિ સૂરયઃ। શૂન્યાકારા નિરાકારા નિર્વિકારા નિરામયાઃ

કરવાનું બાંધછોડ જ સંસાર છે; પણ વિવેકી એમાં બંધાતા નથી, કારણ કે તેઓ શૂન્ય સ્વરૂપ, નિરાકાર, અપરિવર્તનશીલ અને નિરોગી છે.

અકુર્વન્નપિ સંક્ષોભાદ્ વ્યગ્રઃ સર્વત્ર મૂઢધીઃ। કુર્વન્નપિ તુ કૃત્યાનિ કુશલો હિ નિરાકુલઃ

મૂઢ મનુષ્ય, ભલે કંઈ ન કરે, તો પણ ચિંતાથી સર્વત્ર અશાંત રહે છે; પણ કુશળ મનુષ્ય, કામ કરતાં પણ, નિરાકુલ રહે છે.

સુખમાસ્તે સુખં શેતે સુખમાયાતિ યાતિ ચ। સુખં વક્તિ સુખં ભુંક્તે વ્યવહારેઽપિ શાન્તધીઃ

જેનું મન શાંત છે, તે સુખથી બેસે છે, સુખથી ઊંઘે છે, સુખથી આવે છે અને જાય છે, સુખથી બોલે છે અને સુખથી જમણ કરે છે—even worldly works do not disturb his peace.

સ્વભાવાદ્યસ્ય નૈવાર્તિર્લોકવદ્ વ્યવહારિણઃ। મહાહૃદ ઇવાક્ષોભ્યો ગતક્લેશઃ સ શોભતે

જેને સ્વભાવથી જ દુઃખ સ્પર્શતું નથી, જે દુન્યવી માણસોની જેમ વ્યવહાર કરે છે પણ દુઃખથી અડગ રહે છે, એ મહાસરવર જેવો સ્થિર અને દુઃખમુક્ત માણસ તેજસ્વી લાગે છે.

નિવૃત્તિરપિ મૂઢસ્ય પ્રવૃત્તિ રુપજાયતે। પ્રવૃત્તિરપિ ધીરસ્ય નિવૃત્તિફલભાગિની

મૂઢ માણસ માટે સંયમ પણ એક પ્રકારની પ્રવૃત્તિ બની જાય છે, જ્યારે બુદ્ધિશાળી માટે પ્રવૃત્તિ પણ અંતર્મુખ થવાનો ફળ આપે છે.

પરિગ્રહેષુ વૈરાગ્યં પ્રાયો મૂઢસ્ય દૃશ્યતે। દેહે વિગલિતાશસ્ય ક્વ રાગઃ ક્વ વિરાગતા

મૂઢ માણસોમાં સામાન્ય રીતે વસ્તુઓથી વિરક્તિ જોવા મળે છે, પણ જેને શરીરમાંથી આશા છૂટી ગઈ છે, એ માટે તો આસક્તિ કે વિરક્તિ ક્યાં રહે?

ભાવનાભાવનાસક્તા દૃષ્ટિર્મૂઢસ્ય સર્વદા। ભાવ્યભાવનયા સા તુ સ્વસ્થસ્યાદૃષ્ટિરૂપિણી

મૂઢનું મન હંમેશાં કલ્પના કે અકલ્પનામાં ફસાયેલું રહે છે, પણ જે પોતાનામાં સ્થિર છે, એનું મન વિચાર આવે કે ન આવે, એ બધાથી પર રહે છે.

સર્વારંભેષુ નિષ્કામો યશ્ચરેદ્ બાલવન્ મુનિઃ। ન લેપસ્તસ્ય શુદ્ધસ્ય ક્રિયમાણોઽપિ કર્મણિ

જે મુનિ બધા કાર્યોમાં ઈચ્છા વિના, બાળક જેવો નિષ્કામ રહે છે, એ શુદ્ધ માણસને કર્મ કરતાં પણ કર્મનો લેશ પણ લાગતો નથી.