અષ્ટાવક્રગીતા

યથા પ્રકાશયામ્યેકો દેહમેનં તથા જગત્। અતો મમ જગત્સર્વમથવા ન ચ કિંચન

જેમ હું એકલો આ શરીરને પ્રકાશિત કરું છું, એ જ રીતે હું જ જગતને પ્રકાશિત કરું છું; એટલે, આ આખું જગત મારું છે, અથવા તો કંઈયું પણ મારું નથી.

સ શરીરમહો વિશ્વં પરિત્યજ્ય મયાધુના। કુતશ્ચિત્ કૌશલાદ્ એવ પરમાત્મા વિલોક્યતે

હવે શરીર અને વિશ્વને ત્યજીને, કોઈક કૌશલ્યથી હું પરમાત્માને જોઈ રહ્યો છું.

યથા ન તોયતો ભિન્નાસ્તરંગાઃ ફેનબુદ્બુદાઃ। આત્મનો ન તથા ભિન્નં વિશ્વમાત્મવિનિર્ગતમ્

જેમ તરંગો, ફેન અને બબૂલો પાણીથી અલગ નથી, એ જ રીતે આત્માથી ઉત્પન્ન થયેલું વિશ્વ પણ આત્માથી અલગ નથી.

તન્તુમાત્રો ભવેદ્ એવ પટો યદ્વદ્ વિચારિતઃ। આત્મતન્માત્રમેવેદં તદ્વદ્ વિશ્વં વિચારિતમ્

જેમ તપાસ કરતાં કપડું માત્ર તાંતુ જ હોય છે, એ જ રીતે તપાસ કરતાં આ વિશ્વ પણ માત્ર આત્મા-સ્વરૂપ જ છે.

યથૈવેક્ષુરસે ક્લૃપ્તા તેન વ્યાપ્તૈવ શર્કરા। તથા વિશ્વં મયિ ક્લૃપ્તં મયા વ્યાપ્તં નિરન્તરમ્

જેમ ઈકશુના રસથી બનાવેલી શર્કરા તેમાં વ્યાપી હોય છે, એ જ રીતે વિશ્વ મારો જ બનાવેલો છે અને સતત મામાં વ્યાપી રહેલું છે.

આત્મજ્ઞાનાજ્જગદ્ ભાતિ આત્મજ્ઞાનાન્ન ભાસતે। રજ્જ્વજ્ઞાનાદહિર્ભાતિ તજ્જ્ઞાનાદ્ ભાસતે ન હિ

આત્મજ્ઞાનથી જગત પ્રકાશિત થાય છે; આત્મજ્ઞાન વગર તે પ્રકાશિત થતું નથી. રજ્જુના જ્ઞાનથી સાપ દેખાય છે, પણ જ્ઞાનથી રજ્જુ જ દેખાય છે.

પ્રકાશો મે નિજં રૂપં નાતિરિક્તોઽસ્મ્યહં તતઃ। યદા પ્રકાશતે વિશ્વં તદાહં ભાસ એવ હિ

મારું સ્વરૂપ પ્રકાશ છે; હું એથી અલગ નથી. જ્યારે વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે હું જ પ્રકાશિત થાઉં છું.

અહો વિકલ્પિતં વિશ્વમજ્ઞાનાન્મયિ ભાસતે। રૂપ્યં શુક્તૌ ફણી રજ્જૌ વારિ સૂર્યકરે યથા

અરે! અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું વિશ્વ મામાં પ્રકાશિત થાય છે, જેમ શંખમાં રૂપું, રજ્જુમાં સાપ, કે સૂર્યકિરણમાં પાણી દેખાય છે.

મત્તો વિનિર્ગતં વિશ્વં મય્યેવ લયમેષ્યતિ। મૃદિ કુંભો જલે વીચિઃ કનકે કટકં યથા

વિશ્વ મામાંથી ઉત્પન્ન થઈને અંતે મામાં જ લય પામે છે, જેમ કુંડો માટીમાં, તરંગ પાણીમાં, અને કટક સોનામાં લય પામે છે.

અહો અહં નમો મહ્યં વિનાશો યસ્ય નાસ્તિ મે। બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યન્તં જગન્નાશોઽપિ તિષ્ઠતઃ

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, કારણ કે મારું વિનાશ નથી; બ્રહ્માથી લઈને તણખાં સુધી જગત નાશ પામે છે, પણ હું અડગ રહું છું.

અહો અહં નમો મહ્યં એકોઽહં દેહવાનપિ। ક્વચિન્ન ગન્તા નાગન્તા વ્યાપ્ય વિશ્વમવસ્થિતઃ

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, શરીર હોવા છતાં હું એક જ છું, ક્યારેય આવતો-જતો નથી, સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છું.

અહો અહં નમો મહ્યં દક્ષો નાસ્તીહ મત્સમઃ। અસંસ્પૃશ્ય શરીરેણ યેન વિશ્વં ચિરં ધૃતમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, મારા જેવો કુશળ અહીં કોઈ નથી; શરીરને સ્પર્શ કર્યા વિના, હું જ વિશ્વને લાંબા સમયથી ધારણ કરું છું.

અહો અહં નમો મહ્યં યસ્ય મે નાસ્તિ કિંચન। અથવા યસ્ય મે સર્વં યદ્ વાઙ્મનસગોચરમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, કારણ કે મારું કંઈયું નથી; અથવા તો, વાણી અને મનની પ્હોચમાં જે કંઈ છે, એ બધું મારું છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞાતા ત્રિતયં નાસ્તિ વાસ્તવં। અજ્ઞાનાદ્ ભાતિ યત્રેદં સોઽહમસ્મિ નિરંજનઃ

જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા—આ ત્રય વાસ્તવમાં નથી; અજ્ઞાનથી જે કંઈ અહીં દેખાય છે, હું એ નિર્મળ સ્વરૂપ છું.

દ્વૈતમૂલમહો દુઃખં નાન્યત્તસ્યાઽસ્તિ ભેષજં। દૃશ્યમેતન્ મૃષા સર્વં એકોઽહં ચિદ્રસોમલઃ

અરે! દ્વિત્વ જ દુઃખનું મૂળ છે; એ માટે બીજું કોઈ ઉપાય નથી. જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું ખોટું છે; હું જ ચિત્ત-સ્વરૂપ શુદ્ધ રસ છું.

બોધમાત્રોઽહમજ્ઞાનાદ્ ઉપાધિઃ કલ્પિતો મયા। એવં વિમૃશતો નિત્યં નિર્વિકલ્પે સ્થિતિર્મમ

હું શુદ્ધ જ્ઞાન છું, અજ્ઞાનથી મેં પોતે જ મર્યાદા ગોઠવી છે. આવું સતત વિચારતા, મારું સ્વરૂપ હંમેશા ભેદથી મુક્ત રહે છે.

ન મે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા ભ્રાન્તિઃ શાન્તો નિરાશ્રયા। અહો મયિ સ્થિતં વિશ્વં વસ્તુતો ન મયિ સ્થિતમ્

મારે માટે બંધન કે મુક્તિ નથી, ભ્રમ પણ નથી; શાંતિ આધાર વગર છે. અરે, જગત મને સ્થિત છે એવું લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ મારામાં સ્થિત નથી.

સશરીરમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચિતં। શુદ્ધચિન્માત્ર આત્મા ચ તત્કસ્મિન્ કલ્પનાધુના

આ જગત અને શરીર સાથે, કંઈ જ નથી એવું નિશ્ચય થયો છે. આત્મા તો શુદ્ધ જ્ઞાન જ છે; તો હવે કલ્પના ક્યાંથી ઊભી થાય?

શરીરં સ્વર્ગનરકૌ બન્ધમોક્ષૌ ભયં તથા। કલ્પનામાત્રમેવૈતત્ કિં મે કાર્યં ચિદાત્મનઃ

શરીર, સ્વર્ગ-નરક, બંધન-મુક્તિ અને ભય — આ બધું માત્ર કલ્પના છે. હું તો જ્ઞાન સ્વરૂપ છું, મને કઈ ચિંતાની જરૂર છે?

અહો જનસમૂહેઽપિ ન દ્વૈતં પશ્યતો મમ। અરણ્યમિવ સંવૃત્તં ક્વ રતિં કરવાણ્યહમ્

અરે, લોકોની ભીડમાં પણ મને દ્વૈત દેખાતું નથી; એ તો જંગલ જેવું બની ગયું છે. હવે હું આનંદ ક્યાંથી લઉં?

નાહં દેહો ન મે દેહો જીવો નાહમહં હિ ચિત્। અયમેવ હિ મે બન્ધ આસીદ્યા જીવિતે સ્પૃહા

હું શરીર નથી, શરીર મારો નથી; હું જીવ નથી, હું તો ચિત છું. મારું એકમાત્ર બંધન તો જીવવાની ઈચ્છા હતી.

અહો ભુવનકલ્લોલૈર્વિચિત્રૈર્દ્રાક્ સમુત્થિતં। મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે સમુદ્યતે

અરે, જગતની વિવિધ અને ઝડપથી ઊભી થતી તરંગો, મારા અનંત મહાસાગરમાં, મનની પવનથી ઊભી થઈ છે.

મય્યનંતમહાંભોધૌ ચિત્તવાતે પ્રશામ્યતિ। અભાગ્યાજ્જીવવણિજો જગત્પોતો વિનશ્વરઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જ્યારે મનની પવન શાંત થાય છે, ત્યારે જીવનના દુર્ભાગી વેપારી જેવી જગતની નૌકાની નાશ થાય છે.

મય્યનન્તમહાંભોધાવાશ્ચર્યં જીવવીચયઃ। ઉદ્યન્તિ ઘ્નન્તિ ખેલન્તિ પ્રવિશન્તિ સ્વભાવતઃ

મારા અનંત મહાસાગરમાં, જીવોની તરંગો અદભુત છે; એ ઊઠે છે, પડી જાય છે, રમે છે અને સ્વાભાવિક રીતે સમાઈ જાય છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ અવિનાશિનમાત્માનં એકં વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ। તવાત્મજ્ઞાનસ્ય ધીરસ્ય કથમર્થાર્જને રતિઃ

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: આત્માને એક અને અવિનાશી જાણીને, આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર વિવેકી વ્યક્તિને worldly લાભ મેળવવામાં કેવી રીતે રુચિ રહે?

આત્માજ્ઞાનાદહો પ્રીતિર્વિષયભ્રમગોચરે। શુક્તેરજ્ઞાનતો લોભો યથા રજતવિભ્રમે

અરે, આત્મજ્ઞાનના અભાવથી વિષયોમાં આનંદ આવે છે, જેમ શંખમાં ચાંદીનો ભ્રમ હોય છે, તેમ અજ્ઞાનથી લોભ ઊભો થાય છે.

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરઙ્ગા ઇવ સાગરે। સોઽહમસ્મીતિ વિજ્ઞાય કિં દીન ઇવ ધાવસિ

જેમાં જગત ઉજવાય છે અને તરંગો ઊભી થાય છે, એ મહાસાગર જેવું છે. 'હું એ જ છું' એવું જાણીને, તું દુ:ખી થઈને કેમ દોડે છે?

શ્રુત્વાપિ શુદ્ધચૈતન્ય આત્માનમતિસુન્દરં। ઉપસ્થેઽત્યન્તસંસક્તો માલિન્યમધિગચ્છતિ

શુદ્ધ, સુંદર ચિત સ્વરૂપ આત્મા વિશે સાંભળ્યા પછી પણ, જે સંસારમાં ખૂબ જ જોડાયેલો છે, એ અશુદ્ધિ મેળવે છે.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ। મુનેર્જાનત આશ્ચર્યં મમત્વમનુવર્તતે

જે મુનિ બધા જીવોમાં આત્મા અને આત્મામાં બધા જીવોને જાણે છે, એમાં 'મારું' ભાવ ટકી રહે છે, એ અદભુત છે.