અષ્ટાવક્રગીતા

યેન દૃષ્ટં પરં બ્રહ્મ સોઽહં બ્રહ્મેતિ ચિન્તયેત્। કિં ચિન્તયતિ નિશ્ચિન્તો દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ

જેને પરમ બ્રહ્મનું દર્શન થયું છે, એ વિચારે કે 'હું બ્રહ્મ છું'; પણ જે નિર્વિકાર છે અને બીજું કશુંય જુએ નહીં, એ શું વિચારે?

દૃષ્ટો યેનાત્મવિક્ષેપો નિરોધં કુરુતે ત્વસૌ। ઉદારસ્તુ ન વિક્ષિપ્તઃ સાધ્યાભાવાત્કરોતિ કિમ્

જે આત્માની ચંચળતા જુએ છે, એ તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ ઉદાર માણસ, જે અચંચળ છે અને કરવાનું કશુંય બાકી નથી, એ કશુંય કરતો નથી.

ધીરો લોકવિપર્યસ્તો વર્તમાનોઽપિ લોકવત્। નો સમાધિં ન વિક્ષેપં ન લોપં સ્વસ્ય પશ્યતિ

ધીર પુરુષ, ભલે દુનિયાની વિરુદ્ધ રીતે વર્તે અને દુનિયામાં રહે, પણ એ પોતામાં ન તો સમાધિ જુએ છે, ન ચંચળતા, ન પોતાનું કશુંય ગુમાવવું.

ભાવાભાવવિહીનો યસ્તૃપ્તો નિર્વાસનો બુધઃ। નૈવ કિંચિત્કૃતં તેન લોકદૃષ્ટ્યા વિકુર્વતા

જે બુદ્ધિવાન છે, જે ભવ-અભાવથી પર છે, તૃપ્ત છે અને ઇચ્છા વિનાનો છે, એ દુનિયાની નજરે કંઈક કરે છે, પણ વાસ્તવમાં કશુંય કરતો નથી.

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા નૈવ ધીરસ્ય દુર્ગ્રહઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્કૃત્વા તિષ્ઠતે સુખમ્

પ્રવૃત્તિમાં હોય કે નિવૃત્તિમાં, ધીર પુરુષ કદી ગૂંચવાય નહીં; જે કરવાનું આવે છે, એ કરે છે અને સુખથી રહે છે.

નિર્વાસનો નિરાલંબઃ સ્વચ્છન્દો મુક્તબન્ધનઃ। ક્ષિપ્તઃ સંસ્કારવાતેન ચેષ્ટતે શુષ્કપર્ણવત્

જેની પાસે કોઈ ઇચ્છા નથી, આધાર નથી, જે મુક્ત છે અને બંધનથી પર છે, એ પોતાની મરજીથી ચાલે છે; સંસ્કારના પવનથી ઉડતો સુકાઈ ગયેલો પાન જેવો વર્તે છે.

અસંસારસ્ય તુ ક્વાપિ ન હર્ષો ન વિષાદિતા। સ શીતલહમના નિત્યં વિદેહ ઇવ રાજયે

જે સંસારથી પર છે, તેના માટે ક્યાંય આનંદ કે દુઃખ નથી; એ હંમેશા ઠંડા મનથી, જાણે શરીર વગર હોય એમ, શાસન કરે છે.

કુત્રાપિ ન જિહાસાસ્તિ નાશો વાપિ ન કુત્રચિત્। આત્મારામસ્ય ધીરસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ

જે ધીર અને આત્મામાં આનંદ પામે છે, એનું મન ઠંડુ અને શાંત હોય છે. એ ક્યાંયે કંઈ છોડવાની ઈચ્છા રાખતો નથી કે ક્યાંયે કોઈ ગુમાવવાનો દુઃખ અનુભવતો નથી.

પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તસ્ય કુર્વતોઽસ્ય યદૃચ્છયા। પ્રાકૃતસ્યેવ ધીરસ્ય ન માનો નાવમાનતા

જેનું મન સ્વભાવથી જ ખાલી છે, એ ધીર પુરુષ જે કરે છે તે સહજ રીતે થાય છે. એ સામાન્ય માણસની જેમ, ન તો ગર્વ અનુભવે છે કે ન તો અપમાન.

કૃતં દેહેન કર્મેદં ન મયા શુદ્ધરૂપિણા। ઇતિ ચિન્તાનુરોધી યઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન

જે વિચાર કરે છે કે 'આ કર્મ શરીરે કર્યું છે, હું તો શુદ્ધ સ્વરૂપ છું', એ માણસ કર્મ કરતા પણ ખરેખર કંઈ કરતો નથી.

અતદ્વાદીવ કુરુતે ન ભવેદપિ બાલિશઃ। જીવન્મુક્તઃ સુખી શ્રીમાન્ સંસરન્નપિ શોભતે

જ્યાં સુધી જીવિત છે, મુક્ત પુરુષ બીજા લોકોની જેમ બોલે કે વર્તે, તો પણ એ સુખી અને સમૃદ્ધ રહીને જગતમાં પણ તેજસ્વી લાગે છે.

નાવિચારસુશ્રાન્તો ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ। ન કલ્પતે ન જાતિ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ

જે ધીર પુરુષે વિચારથી સંપૂર્ણ આરામ પામ્યો છે, એ હવે કલ્પના કરતો નથી, જન્મતો નથી, સાંભળતો નથી કે જુએ છે પણ નહીં.

અસમાધેરવિક્ષેપાન્ ન મુમુક્ષુર્ન ચેતરઃ। નિશ્ચિત્ય કલ્પિતં પશ્યન્ બ્રહ્મૈવાસ્તે મહાશયઃ

જેને હવે ધ્યાન કે વિચલન, કે મુક્તિની ઈચ્છા પણ રહી નથી, એ મહાન આત્મા બધું કલ્પિત જાણીને માત્ર બ્રહ્મરૂપે જ સ્થિર રહે છે.

યસ્યાન્તઃ સ્યાદહંકારો ન કરોતિ કરોતિ સઃ। નિરહંકારધીરેણ ન કિંચિદકૃતં કૃતમ્

જ્યાં સુધી અંદર અહંકાર છે, ત્યાં સુધી માણસ કર્મ કરે છે; પણ જે ધીર અને નિઃઅહંકાર છે, એ માટે કંઈ કર્યું કે બાકી રહ્યું એવું નથી.

નોદ્વિગ્નં ન ચ સન્તુષ્ટમકર્તૃ સ્પન્દવર્જિતં। નિરાશં ગતસન્દેહં ચિત્તં મુક્તસ્ય રાજતે

મુક્ત મનુષ્યનું મન ચિંતા કે સંતોષથી પર છે, એમાં કર્તૃત્વ કે ચંચળતા નથી, આશા કે શંકા પણ નથી; એવું મન તેજસ્વી બને છે.

નિર્ધ્યાતું ચેષ્ટિતું વાપિ યચ્ચિત્તં ન પ્રવર્તતે। નિર્નિમિત્તમિદં કિંતુ નિર્ધ્યાયેતિ વિચેષ્ટતે

જો મન ધ્યાન કે ક્રિયા તરફ જતું નથી, તો એ નિમિત્ત વગરનું છે; છતાં એ મન જાણે કારણ વગર ધ્યાન કરે છે અને વર્તે છે.

તત્ત્વં યથાર્થમાકર્ણ્ય મન્દઃ પ્રાપ્નોતિ મૂઢતાં। અથવા યાતિ સંકોચમમૂઢઃ કોઽપિ મૂઢવત્

સત્યને જેમ છે તેમ સાંભળીને મૂર્ખ માનવી ગૂંચવાય જાય છે; અથવા જો ગૂંચવાતો નથી તો સંકોચી જાય છે, પણ ક્યારેક અજ્ઞાની પણ જાણે મૂર્ખ જેવો દેખાય છે.

એકાગ્રતા નિરોધો વા મૂઢૈરભ્યસ્યતે ભૃશં। ધીરાઃ કૃત્યં ન પશ્યન્તિ સુપ્તવત્સ્વપદે સ્થિતાઃ

એકાગ્રતા કે મનના નિયંત્રણનો ખૂબ અભ્યાસ મૂર્ખો કરે છે; પણ ધીર પુરુષો તો પોતાના સ્વરૂપમાં સુતા જેવું રહે છે અને કોઈ ફરજ નથી માનતા.

અપ્રયત્નાત્ પ્રયત્નાદ્ વા મૂઢો નાપ્નોતિ નિર્વૃતિં। તત્ત્વનિશ્ચયમાત્રેણ પ્રાજ્ઞો ભવતિ નિર્વૃતઃ

પ્રયત્નથી કે પ્રયત્ન વગર, મૂર્ખને શાંતિ મળતી નથી; પણ જે જ્ઞાની છે, એ માત્ર સત્યની ખાતરીથી શાંત થઈ જાય છે.

શુદ્ધં બુદ્ધં પ્રિયં પૂર્ણં નિષ્પ્રપંચં નિરામયં। આત્માનં તં ન જાનન્તિ તત્રાભ્યાસપરા જનાઃ

અભ્યાસમાં તલીન રહેલા લોકો એ આત્માને ઓળખતા નથી, જે શુદ્ધ, જાગૃત, પ્રિય, પૂર્ણ, વિભેદરહિત અને દુઃખથી મુક્ત છે.

નાપ્નોતિ કર્મણા મોક્ષં વિમૂઢોઽભ્યાસરૂપિણા। ધન્યો વિજ્ઞાનમાત્રેણ મુક્તસ્તિષ્ઠત્યવિક્રિયઃ

મૂર્ખ માણસ કર્મ દ્વારા કે અભ્યાસથી મુક્તિ પામતો નથી; પણ ધન્ય એ છે, જે માત્ર જ્ઞાનથી મુક્ત અને અડગ રહે છે.

મૂઢો નાપ્નોતિ તદ્ બ્રહ્મ યતો ભવિતુમિચ્છતિ। અનિચ્છન્નપિ ધીરો હિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપભાક્

મૂર્ખ માણસ બ્રહ્મરૂપ થવાની ઈચ્છા રાખે છે, એટલે એ બ્રહ્મને પામતો નથી; પણ ધીર પુરુષ તો ઈચ્છા કર્યા વિના પણ પરબ્રહ્મના સ્વરૂપમાં રહે છે.

નિરાધારા ગ્રહવ્યગ્રા મૂઢાઃ સંસારપોષકાઃ। એતસ્યાનર્થમૂલસ્ય મૂલચ્છેદઃ કૃતો બુધૈઃ

મૂર્ખો આધાર વગર ચંચળ અને પકડમાં રહે છે, એ જ સંસારને પોષે છે; પણ જ્ઞાની એ દુઃખના મૂળને કાપી નાખે છે.

ન શાન્તિં લભતે મૂઢો યતઃ શમિતુમિચ્છતિ। ધીરસ્તત્ત્વં વિનિશ્ચિત્ય સર્વદા શાન્તમાનસઃ

મૂર્ખ માણસ શાંતિ મેળવવા ઈચ્છે છે, એટલે એને શાંતિ મળતી નથી; પણ ધીર પુરુષ સત્યને જાણી લે છે અને હંમેશા મનથી શાંત રહે છે.

ક્વાત્મનો દર્શનં તસ્ય યદ્ દૃષ્ટમવલંબતે। ધીરાસ્તં તં ન પશ્યન્તિ પશ્યન્ત્યાત્માનમવ્યયમ્

જે દેખાતા પર આધાર રાખે છે, એ માટે આત્માનું દર્શન ક્યાંથી થાય? પણ ધીર પુરુષ એ બધું નથી જોતા, એ તો અવિનાશી આત્માને જ જુએ છે.

ક્વ નિરોધો વિમૂઢસ્ય યો નિર્બન્ધં કરોતિ વૈ। સ્વારામસ્યૈવ ધીરસ્ય સર્વદાસાવકૃત્રિમઃ

મૂઢ મનુષ્ય માટે રોકાણ ક્યાં? જે જબરદસ્તીથી કામ કરે છે, તેને શાંતિ ક્યાંથી મળે? પણ જે વિવેકી છે અને પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે, તેને તો હંમેશા સહજ મુક્તિ મળે છે.

ભાવસ્ય ભાવકઃ કશ્ચિન્ ન કિંચિદ્ ભાવકોપરઃ। ઉભયાભાવકઃ કશ્ચિદ્ એવમેવ નિરાકુલઃ

કોઈક મનુષ્ય અનુભવોનો અનુભવ કરે છે, પણ તેનું કારણ નથી بنتો; કોઈક તો એ પણ અનુભવતો નથી—એવી રીતે એ નિરાકુલ રહે છે.

શુદ્ધમદ્વયમાત્માનં ભાવયન્તિ કુબુદ્ધયઃ। ન તુ જાનન્તિ સંમોહાદ્યાવજ્જીવમનિર્વૃતાઃ

જેઓનું સમજણ વાંકડું છે, તેઓ શુદ્ધ અને અદ્વિતીય આત્માનું ધ્યાન કરે છે, પણ મોહને લીધે જાણતા નથી અને આખું જીવન અસંતોષમાં વિતાવે છે.

મુમુક્ષોર્બુદ્ધિરાલંબમન્તરેણ ન વિદ્યતે। નિરાલંબૈવ નિષ્કામા બુદ્ધિર્મુક્તસ્ય સર્વદા

મુક્તિ ઈચ્છનારનું મન કોઈ આધાર વિના રહેતું નથી; પણ જે મુક્ત છે, તેનું નિરાશા રહિત મન હંમેશા આધાર વિના રહે છે.