અષ્ટાવક્રગીતા

વ્યામોહમાત્રવિરતૌ સ્વરૂપાદાનમાત્રતઃ। વીતશોકા વિરાજન્તે નિરાવરણદૃષ્ટયઃ

જ્યારે ભ્રમ માત્ર દૂર થાય છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે જેની નજરે કોઈ પડછાયાં નથી, એવા લોકો દુઃખથી મુક્ત થઈને તેજસ્વી બને છે.

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમાત્મા મુક્તઃ સનાતનઃ। ઇતિ વિજ્ઞાય ધીરો હિ કિમભ્યસ્યતિ બાલવત્

આ આખું જગત કલ્પના જ છે; આત્મા તો મુક્ત અને શાશ્વત છે. આ જાણીને વિવેકી માણસ બાળકની જેમ અભ્યાસ શા માટે કરે?

આત્મા બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય ભાવાભાવૌ ચ કલ્પિતૌ। નિષ્કામઃ કિં વિજાનાતિ કિં બ્રૂતે ચ કરોતિ કિમ્

જ્યારે નક્કી થાય છે કે આત્મા એટલે બ્રહ્મ છે અને હોવું કે ન હોવું એ બધું કલ્પિત છે, ત્યારે નિરાશા વિનાના માણસને શું ખબર પડે, શું કહે, શું કરે?

અયં સોઽહમયં નાહં ઇતિ ક્ષીણા વિકલ્પના। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીંભૂતસ્ય યોગિનઃ

'હું આ છું, હું આ નથી' એવી કલ્પનાઓ ઓગળી જાય છે અને બધું જ આત્મા છે એમ સમજાય છે ત્યારે યોગી શાંત થઈ જાય છે.

ન વિક્ષેપો ન ચૈકાગ્ર્યં નાતિબોધો ન મૂઢતા। ન સુખં ન ચ વા દુઃખં ઉપશાન્તસ્ય યોગિનઃ

શાંત યોગી માટે ન તો મનની ચંચળતા રહે છે, ન એકાગ્રતા; વધારે સમજ કે અજ્ઞાન પણ નથી, સુખ કે દુઃખ પણ નથી.

સ્વારાજ્યે ભૈક્ષવૃત્તૌ ચ લાભાલાભે જને વને। નિર્વિકલ્પસ્વભાવસ્ય ન વિશેષોઽસ્તિ યોગિનઃ

રાજા હોય કે ભિક્ષુક, લાભ કે નુકસાન, લોકોમાં હોય કે જંગલમાં — જે યોગીનું સ્વભાવ ભેદરહિત છે, તેના માટે કશુંય ફર્ક નથી.

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા। ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

ધર્મ ક્યાં છે, કામ ક્યાં છે, અર્થ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે? દ્વંદ્વોથી મુક્ત યોગી માટે 'આ કર્યું, આ કર્યું નથી' એવી કોઈ લાગણી જ નથી.

કૃત્યં કિમપિ નૈવાસ્તિ ન કાપિ હૃદિ રંજના। યથા જીવનમેવેહ જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

કરવાનું કશુંય બાકી નથી, હૃદયમાં કોઈ આનંદ પણ નથી; જીવિત મુક્ત યોગી માટે અહીંનું જીવન બસ જેમ છે તેમ છે.

ક્વ મોહઃ ક્વ ચ વા વિશ્વં ક્વ તદ્ ધ્યાનં ક્વ મુક્તતા। સર્વસંકલ્પસીમાયાં વિશ્રાન્તસ્ય મહાત્મનઃ

મોહ ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, ધ્યાન ક્યાં છે, મુક્તિ ક્યાં છે? જે મહાત્મા સર્વ સંકલ્પના પાર આરામ પામે છે, તેના માટે આ બધું નથી જ.

યેન વિશ્વમિદં દૃષ્ટં સ નાસ્તીતિ કરોતુ વૈ। નિર્વાસનઃ કિં કુરુતે પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ

જેના દ્વારા આ જગત જોવામાં આવે છે, એ કહે કે 'આ નથી'; જેની અંદર કોઈ ઇચ્છા નથી, એ કરે છે, છતાં જોઈને પણ કશુંય જુએ નહીં.

યેન દૃષ્ટં પરં બ્રહ્મ સોઽહં બ્રહ્મેતિ ચિન્તયેત્। કિં ચિન્તયતિ નિશ્ચિન્તો દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ

જેને પરમ બ્રહ્મનું દર્શન થયું છે, એ વિચારે કે 'હું બ્રહ્મ છું'; પણ જે નિર્વિકાર છે અને બીજું કશુંય જુએ નહીં, એ શું વિચારે?

દૃષ્ટો યેનાત્મવિક્ષેપો નિરોધં કુરુતે ત્વસૌ। ઉદારસ્તુ ન વિક્ષિપ્તઃ સાધ્યાભાવાત્કરોતિ કિમ્

જે આત્માની ચંચળતા જુએ છે, એ તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ ઉદાર માણસ, જે અચંચળ છે અને કરવાનું કશુંય બાકી નથી, એ કશુંય કરતો નથી.

ધીરો લોકવિપર્યસ્તો વર્તમાનોઽપિ લોકવત્। નો સમાધિં ન વિક્ષેપં ન લોપં સ્વસ્ય પશ્યતિ

ધીર પુરુષ, ભલે દુનિયાની વિરુદ્ધ રીતે વર્તે અને દુનિયામાં રહે, પણ એ પોતામાં ન તો સમાધિ જુએ છે, ન ચંચળતા, ન પોતાનું કશુંય ગુમાવવું.

ભાવાભાવવિહીનો યસ્તૃપ્તો નિર્વાસનો બુધઃ। નૈવ કિંચિત્કૃતં તેન લોકદૃષ્ટ્યા વિકુર્વતા

જે બુદ્ધિવાન છે, જે ભવ-અભાવથી પર છે, તૃપ્ત છે અને ઇચ્છા વિનાનો છે, એ દુનિયાની નજરે કંઈક કરે છે, પણ વાસ્તવમાં કશુંય કરતો નથી.

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા નૈવ ધીરસ્ય દુર્ગ્રહઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્કૃત્વા તિષ્ઠતે સુખમ્

પ્રવૃત્તિમાં હોય કે નિવૃત્તિમાં, ધીર પુરુષ કદી ગૂંચવાય નહીં; જે કરવાનું આવે છે, એ કરે છે અને સુખથી રહે છે.

નિર્વાસનો નિરાલંબઃ સ્વચ્છન્દો મુક્તબન્ધનઃ। ક્ષિપ્તઃ સંસ્કારવાતેન ચેષ્ટતે શુષ્કપર્ણવત્

જેની પાસે કોઈ ઇચ્છા નથી, આધાર નથી, જે મુક્ત છે અને બંધનથી પર છે, એ પોતાની મરજીથી ચાલે છે; સંસ્કારના પવનથી ઉડતો સુકાઈ ગયેલો પાન જેવો વર્તે છે.

અસંસારસ્ય તુ ક્વાપિ ન હર્ષો ન વિષાદિતા। સ શીતલહમના નિત્યં વિદેહ ઇવ રાજયે

જે સંસારથી પર છે, તેના માટે ક્યાંય આનંદ કે દુઃખ નથી; એ હંમેશા ઠંડા મનથી, જાણે શરીર વગર હોય એમ, શાસન કરે છે.

કુત્રાપિ ન જિહાસાસ્તિ નાશો વાપિ ન કુત્રચિત્। આત્મારામસ્ય ધીરસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ

જે ધીર અને આત્મામાં આનંદ પામે છે, એનું મન ઠંડુ અને શાંત હોય છે. એ ક્યાંયે કંઈ છોડવાની ઈચ્છા રાખતો નથી કે ક્યાંયે કોઈ ગુમાવવાનો દુઃખ અનુભવતો નથી.

પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તસ્ય કુર્વતોઽસ્ય યદૃચ્છયા। પ્રાકૃતસ્યેવ ધીરસ્ય ન માનો નાવમાનતા

જેનું મન સ્વભાવથી જ ખાલી છે, એ ધીર પુરુષ જે કરે છે તે સહજ રીતે થાય છે. એ સામાન્ય માણસની જેમ, ન તો ગર્વ અનુભવે છે કે ન તો અપમાન.

કૃતં દેહેન કર્મેદં ન મયા શુદ્ધરૂપિણા। ઇતિ ચિન્તાનુરોધી યઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન

જે વિચાર કરે છે કે 'આ કર્મ શરીરે કર્યું છે, હું તો શુદ્ધ સ્વરૂપ છું', એ માણસ કર્મ કરતા પણ ખરેખર કંઈ કરતો નથી.

અતદ્વાદીવ કુરુતે ન ભવેદપિ બાલિશઃ। જીવન્મુક્તઃ સુખી શ્રીમાન્ સંસરન્નપિ શોભતે

જ્યાં સુધી જીવિત છે, મુક્ત પુરુષ બીજા લોકોની જેમ બોલે કે વર્તે, તો પણ એ સુખી અને સમૃદ્ધ રહીને જગતમાં પણ તેજસ્વી લાગે છે.

નાવિચારસુશ્રાન્તો ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ। ન કલ્પતે ન જાતિ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ

જે ધીર પુરુષે વિચારથી સંપૂર્ણ આરામ પામ્યો છે, એ હવે કલ્પના કરતો નથી, જન્મતો નથી, સાંભળતો નથી કે જુએ છે પણ નહીં.

અસમાધેરવિક્ષેપાન્ ન મુમુક્ષુર્ન ચેતરઃ। નિશ્ચિત્ય કલ્પિતં પશ્યન્ બ્રહ્મૈવાસ્તે મહાશયઃ

જેને હવે ધ્યાન કે વિચલન, કે મુક્તિની ઈચ્છા પણ રહી નથી, એ મહાન આત્મા બધું કલ્પિત જાણીને માત્ર બ્રહ્મરૂપે જ સ્થિર રહે છે.

યસ્યાન્તઃ સ્યાદહંકારો ન કરોતિ કરોતિ સઃ। નિરહંકારધીરેણ ન કિંચિદકૃતં કૃતમ્

જ્યાં સુધી અંદર અહંકાર છે, ત્યાં સુધી માણસ કર્મ કરે છે; પણ જે ધીર અને નિઃઅહંકાર છે, એ માટે કંઈ કર્યું કે બાકી રહ્યું એવું નથી.

નોદ્વિગ્નં ન ચ સન્તુષ્ટમકર્તૃ સ્પન્દવર્જિતં। નિરાશં ગતસન્દેહં ચિત્તં મુક્તસ્ય રાજતે

મુક્ત મનુષ્યનું મન ચિંતા કે સંતોષથી પર છે, એમાં કર્તૃત્વ કે ચંચળતા નથી, આશા કે શંકા પણ નથી; એવું મન તેજસ્વી બને છે.

નિર્ધ્યાતું ચેષ્ટિતું વાપિ યચ્ચિત્તં ન પ્રવર્તતે। નિર્નિમિત્તમિદં કિંતુ નિર્ધ્યાયેતિ વિચેષ્ટતે

જો મન ધ્યાન કે ક્રિયા તરફ જતું નથી, તો એ નિમિત્ત વગરનું છે; છતાં એ મન જાણે કારણ વગર ધ્યાન કરે છે અને વર્તે છે.

તત્ત્વં યથાર્થમાકર્ણ્ય મન્દઃ પ્રાપ્નોતિ મૂઢતાં। અથવા યાતિ સંકોચમમૂઢઃ કોઽપિ મૂઢવત્

સત્યને જેમ છે તેમ સાંભળીને મૂર્ખ માનવી ગૂંચવાય જાય છે; અથવા જો ગૂંચવાતો નથી તો સંકોચી જાય છે, પણ ક્યારેક અજ્ઞાની પણ જાણે મૂર્ખ જેવો દેખાય છે.

એકાગ્રતા નિરોધો વા મૂઢૈરભ્યસ્યતે ભૃશં। ધીરાઃ કૃત્યં ન પશ્યન્તિ સુપ્તવત્સ્વપદે સ્થિતાઃ

એકાગ્રતા કે મનના નિયંત્રણનો ખૂબ અભ્યાસ મૂર્ખો કરે છે; પણ ધીર પુરુષો તો પોતાના સ્વરૂપમાં સુતા જેવું રહે છે અને કોઈ ફરજ નથી માનતા.

અપ્રયત્નાત્ પ્રયત્નાદ્ વા મૂઢો નાપ્નોતિ નિર્વૃતિં। તત્ત્વનિશ્ચયમાત્રેણ પ્રાજ્ઞો ભવતિ નિર્વૃતઃ

પ્રયત્નથી કે પ્રયત્ન વગર, મૂર્ખને શાંતિ મળતી નથી; પણ જે જ્ઞાની છે, એ માત્ર સત્યની ખાતરીથી શાંત થઈ જાય છે.