અષ્ટાવક્રગીતા

ન હિંસા નૈવ કારુણ્યં નૌદ્ધત્યં ન ચ દીનતા। નાશ્ચર્યં નૈવ ચ ક્ષોભઃ ક્ષીણસંસરણે નરે

હિંસા નથી, દયા નથી, અહંકાર નથી, ઉદાસી નથી; આશ્ચર્ય નથી, ઉલટાપલટ પણ નથી—જેનું સંસાર ભટકવું સમાપ્ત થયું છે, તેવા પુરુષમાં.

ન મુક્તો વિષયદ્વેષ્ટા ન વા વિષયલોલુપઃ। અસંસક્તમના નિત્યં પ્રાપ્તાપ્રાપ્તમુપાશ્નુતે

મુક્ત પુરુષ neither વિષયોથી દ્વેષ રાખે છે, neither વિષયોમાં લિપ્ત રહે છે; તેની મન હંમેશા અસંલગ્ન રહે છે, તે મળ્યું કે ન મળ્યું, બધું માણે છે.

સમાધાનસમાધાનહિતાહિતવિકલ્પનાઃ। શૂન્યચિત્તો ન જાનાતિ કૈવલ્યમિવ સંસ્થિતઃ

સમાધિ, અસામાધિ, સારું-ખરાબું—આવી વિચારોમાં તેની મન ખાલી છે, તેને કશું જ ખબર નથી, તે એકાંતમાં સ્થિર છે.

નિર્મમો નિરહંકારો ન કિંચિદિતિ નિશ્ચિતઃ। અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન

તેમાં neither મમતા છે, neither અહંકાર છે, અને પક્કડથી જાણે છે કે કશું જ તેનું નથી; અંદરથી બધી આશાઓ વિલય થઈ ગઈ છે, તે કામ કરે છે તો પણ કશું જ નથી કરતું.

મનઃપ્રકાશસંમોહસ્વપ્નજાડ્યવિવર્જિતઃ। દશાં કામપિ સંપ્રાપ્તો ભવેદ્ ગલિતમાનસઃ

મનના પ્રકાશ, ભ્રમ અને સ્વપ્નની જડતા—આ બધાથી મુક્ત, જે કોઈ પણ સ્થિતિમાં પહોંચે છે, તેનું મન વિલય થઈ ગયું છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ યસ્ય બોધોદયે તાવત્સ્વપ્નવદ્ ભવતિ ભ્રમઃ। તસ્મૈ સુખૈકરૂપાય નમઃ શાન્તાય તેજસે

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: જાગૃતિ આવે ત્યાં સુધી ભ્રમ સ્વપ્ન જેવો છે; Bliss સ્વરૂપ, શાંત અને તેજસ્વી એવા પુરુષને હું નમન કરું છું.

અર્જયિત્વાખિલાન્ અર્થાન્ ભોગાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્। ન હિ સર્વપરિત્યાજમન્તરેણ સુખી ભવેત્

બધા ધન-સંપત્તિ મેળવીને મનુષ્ય ઘણી ભોગો માણે છે; પણ સંપૂર્ણ ત્યાગ વિના સાચું સુખ મળતું નથી.

કર્તવ્યદુઃખમાર્તણ્ડજ્વાલાદગ્ધાન્તરાત્મનઃ। કુતઃ પ્રશમપીયૂષધારાસારમૃતે સુખમ્

કર્તવ્યના દુઃખથી આંતરિક આત્મા જલન પામે છે, તો શાંતિના અમૃત પ્રવાહ વિના સુખ ક્યાંથી આવે?

ભવોઽયં ભાવનામાત્રો ન કિંચિત્ પરમર્થતઃ। નાસ્ત્યભાવઃ સ્વભાવનાં ભાવાભાવવિભાવિનામ્

આ જીવન માત્ર કલ્પના છે, હકીકતમાં કશું જ નથી; જે ભવ અને અભવનો ભેદ જાણે છે, તેમના સ્વભાવમાં ક્યારેય અભાવ નથી.

ન દૂરં ન ચ સંકોચાલ્લબ્ધમેવાત્મનઃ પદં। નિર્વિકલ્પં નિરાયાસં નિર્વિકારં નિરંજનમ્

આત્માનું સ્થાન ન તો દૂર છે, ન તો સંકુચિત છે; એ સહેલાઈથી મળે છે, એમાં કોઈ ભેદ નથી, એ નિરંતર અવિચલિત અને શુદ્ધ છે.

વ્યામોહમાત્રવિરતૌ સ્વરૂપાદાનમાત્રતઃ। વીતશોકા વિરાજન્તે નિરાવરણદૃષ્ટયઃ

જ્યારે ભ્રમ માત્ર દૂર થાય છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે જેની નજરે કોઈ પડછાયાં નથી, એવા લોકો દુઃખથી મુક્ત થઈને તેજસ્વી બને છે.

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમાત્મા મુક્તઃ સનાતનઃ। ઇતિ વિજ્ઞાય ધીરો હિ કિમભ્યસ્યતિ બાલવત્

આ આખું જગત કલ્પના જ છે; આત્મા તો મુક્ત અને શાશ્વત છે. આ જાણીને વિવેકી માણસ બાળકની જેમ અભ્યાસ શા માટે કરે?

આત્મા બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય ભાવાભાવૌ ચ કલ્પિતૌ। નિષ્કામઃ કિં વિજાનાતિ કિં બ્રૂતે ચ કરોતિ કિમ્

જ્યારે નક્કી થાય છે કે આત્મા એટલે બ્રહ્મ છે અને હોવું કે ન હોવું એ બધું કલ્પિત છે, ત્યારે નિરાશા વિનાના માણસને શું ખબર પડે, શું કહે, શું કરે?

અયં સોઽહમયં નાહં ઇતિ ક્ષીણા વિકલ્પના। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીંભૂતસ્ય યોગિનઃ

'હું આ છું, હું આ નથી' એવી કલ્પનાઓ ઓગળી જાય છે અને બધું જ આત્મા છે એમ સમજાય છે ત્યારે યોગી શાંત થઈ જાય છે.

ન વિક્ષેપો ન ચૈકાગ્ર્યં નાતિબોધો ન મૂઢતા। ન સુખં ન ચ વા દુઃખં ઉપશાન્તસ્ય યોગિનઃ

શાંત યોગી માટે ન તો મનની ચંચળતા રહે છે, ન એકાગ્રતા; વધારે સમજ કે અજ્ઞાન પણ નથી, સુખ કે દુઃખ પણ નથી.

સ્વારાજ્યે ભૈક્ષવૃત્તૌ ચ લાભાલાભે જને વને। નિર્વિકલ્પસ્વભાવસ્ય ન વિશેષોઽસ્તિ યોગિનઃ

રાજા હોય કે ભિક્ષુક, લાભ કે નુકસાન, લોકોમાં હોય કે જંગલમાં — જે યોગીનું સ્વભાવ ભેદરહિત છે, તેના માટે કશુંય ફર્ક નથી.

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા। ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

ધર્મ ક્યાં છે, કામ ક્યાં છે, અર્થ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે? દ્વંદ્વોથી મુક્ત યોગી માટે 'આ કર્યું, આ કર્યું નથી' એવી કોઈ લાગણી જ નથી.

કૃત્યં કિમપિ નૈવાસ્તિ ન કાપિ હૃદિ રંજના। યથા જીવનમેવેહ જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

કરવાનું કશુંય બાકી નથી, હૃદયમાં કોઈ આનંદ પણ નથી; જીવિત મુક્ત યોગી માટે અહીંનું જીવન બસ જેમ છે તેમ છે.

ક્વ મોહઃ ક્વ ચ વા વિશ્વં ક્વ તદ્ ધ્યાનં ક્વ મુક્તતા। સર્વસંકલ્પસીમાયાં વિશ્રાન્તસ્ય મહાત્મનઃ

મોહ ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, ધ્યાન ક્યાં છે, મુક્તિ ક્યાં છે? જે મહાત્મા સર્વ સંકલ્પના પાર આરામ પામે છે, તેના માટે આ બધું નથી જ.

યેન વિશ્વમિદં દૃષ્ટં સ નાસ્તીતિ કરોતુ વૈ। નિર્વાસનઃ કિં કુરુતે પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ

જેના દ્વારા આ જગત જોવામાં આવે છે, એ કહે કે 'આ નથી'; જેની અંદર કોઈ ઇચ્છા નથી, એ કરે છે, છતાં જોઈને પણ કશુંય જુએ નહીં.

યેન દૃષ્ટં પરં બ્રહ્મ સોઽહં બ્રહ્મેતિ ચિન્તયેત્। કિં ચિન્તયતિ નિશ્ચિન્તો દ્વિતીયં યો ન પશ્યતિ

જેને પરમ બ્રહ્મનું દર્શન થયું છે, એ વિચારે કે 'હું બ્રહ્મ છું'; પણ જે નિર્વિકાર છે અને બીજું કશુંય જુએ નહીં, એ શું વિચારે?

દૃષ્ટો યેનાત્મવિક્ષેપો નિરોધં કુરુતે ત્વસૌ। ઉદારસ્તુ ન વિક્ષિપ્તઃ સાધ્યાભાવાત્કરોતિ કિમ્

જે આત્માની ચંચળતા જુએ છે, એ તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ ઉદાર માણસ, જે અચંચળ છે અને કરવાનું કશુંય બાકી નથી, એ કશુંય કરતો નથી.

ધીરો લોકવિપર્યસ્તો વર્તમાનોઽપિ લોકવત્। નો સમાધિં ન વિક્ષેપં ન લોપં સ્વસ્ય પશ્યતિ

ધીર પુરુષ, ભલે દુનિયાની વિરુદ્ધ રીતે વર્તે અને દુનિયામાં રહે, પણ એ પોતામાં ન તો સમાધિ જુએ છે, ન ચંચળતા, ન પોતાનું કશુંય ગુમાવવું.

ભાવાભાવવિહીનો યસ્તૃપ્તો નિર્વાસનો બુધઃ। નૈવ કિંચિત્કૃતં તેન લોકદૃષ્ટ્યા વિકુર્વતા

જે બુદ્ધિવાન છે, જે ભવ-અભાવથી પર છે, તૃપ્ત છે અને ઇચ્છા વિનાનો છે, એ દુનિયાની નજરે કંઈક કરે છે, પણ વાસ્તવમાં કશુંય કરતો નથી.

પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા નૈવ ધીરસ્ય દુર્ગ્રહઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્કૃત્વા તિષ્ઠતે સુખમ્

પ્રવૃત્તિમાં હોય કે નિવૃત્તિમાં, ધીર પુરુષ કદી ગૂંચવાય નહીં; જે કરવાનું આવે છે, એ કરે છે અને સુખથી રહે છે.

નિર્વાસનો નિરાલંબઃ સ્વચ્છન્દો મુક્તબન્ધનઃ। ક્ષિપ્તઃ સંસ્કારવાતેન ચેષ્ટતે શુષ્કપર્ણવત્

જેની પાસે કોઈ ઇચ્છા નથી, આધાર નથી, જે મુક્ત છે અને બંધનથી પર છે, એ પોતાની મરજીથી ચાલે છે; સંસ્કારના પવનથી ઉડતો સુકાઈ ગયેલો પાન જેવો વર્તે છે.

અસંસારસ્ય તુ ક્વાપિ ન હર્ષો ન વિષાદિતા। સ શીતલહમના નિત્યં વિદેહ ઇવ રાજયે

જે સંસારથી પર છે, તેના માટે ક્યાંય આનંદ કે દુઃખ નથી; એ હંમેશા ઠંડા મનથી, જાણે શરીર વગર હોય એમ, શાસન કરે છે.

કુત્રાપિ ન જિહાસાસ્તિ નાશો વાપિ ન કુત્રચિત્। આત્મારામસ્ય ધીરસ્ય શીતલાચ્છતરાત્મનઃ

જે ધીર અને આત્મામાં આનંદ પામે છે, એનું મન ઠંડુ અને શાંત હોય છે. એ ક્યાંયે કંઈ છોડવાની ઈચ્છા રાખતો નથી કે ક્યાંયે કોઈ ગુમાવવાનો દુઃખ અનુભવતો નથી.

પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તસ્ય કુર્વતોઽસ્ય યદૃચ્છયા। પ્રાકૃતસ્યેવ ધીરસ્ય ન માનો નાવમાનતા

જેનું મન સ્વભાવથી જ ખાલી છે, એ ધીર પુરુષ જે કરે છે તે સહજ રીતે થાય છે. એ સામાન્ય માણસની જેમ, ન તો ગર્વ અનુભવે છે કે ન તો અપમાન.