અષ્ટાવક્રગીતા

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ જીવિતે મરણે તથા। કસ્યાપ્યુદારચિત્તસ્ય હેયોપાદેયતા ન હિ

ધર્મ, ધન, ભોગ, મુક્તિ, જીવન કે મૃત્યુમાં પણ, ઉદાર મનવાળા માટે સ્વીકારવા કે ત્યાગવાની ભાવના નથી.

વાંછા ન વિશ્વવિલયે ન દ્વેષસ્તસ્ય ચ સ્થિતૌ। યથા જીવિકયા તસ્માદ્ ધન્ય આસ્તે યથા સુખમ્

વિશ્વના વિલય સમયે તેને કોઈ ઈચ્છા નથી, અને વિશ્વની સ્થિતિમાં પણ કોઈ દ્વેષ નથી; જેમ તે જીવતો છે, તેમ જ સુખી રહીને ધન્ય રહે છે.

કૃતાર્થોઽનેન જ્ઞાનેનેત્યેવં ગલિતધીઃ કૃતી। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્નસ્તે યથા સુખમ્

આ જ્ઞાનથી પૂર્ણ, વિચારો વિમુક્ત, જે પુરુષ દૃશ્ય, શ્રવણ, સ્પર્શ, સુગંધ અને ભોજન કરે છે, તે સુખથી રહે છે.

શૂન્યા દૃષ્ટિર્વૃથા ચેષ્ટા વિકલાનીન્દ્રિયાણિ ચ। ન સ્પૃહા ન વિરક્તિર્વા ક્ષીણસંસારસાગરે

તેની નજર ખાલી છે, તેના કામ વ્યર્થ છે, અને ઇન્દ્રિયો નિર્વળ છે; સંસારના સાગર સુકાઈ ગયેલા માણસમાં હવે neither ઇચ્છા છે, neither વિરક્તિ છે.

ન જગર્તિ ન નિદ્રાતિ નોન્મીલતિ ન મીલતિ। અહો પરદશા ક્વાપિ વર્તતે મુક્તચેતસઃ

તે neither જાગે છે, neither ઊંઘે છે, neither આંખો ખોલે છે, neither બંધ કરે છે; અરે, મુક્ત મનવાળા માણસની સ્થિતિ ક્યાંક અદભુત છે.

સર્વત્ર દૃશ્યતે સ્વસ્થઃ સર્વત્ર વિમલાશયઃ। સમસ્તવાસના મુક્તો મુક્તઃ સર્વત્ર રાજતે

તે સર્વત્ર સ્વસ્થ દેખાય છે, સર્વત્ર શુદ્ધ મનથી રહે છે; બધી વાસનાઓથી મુક્ત, મુક્ત થઈને સર્વત્ર તેજસ્વી છે.

પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ ગૃણ્હન્ વદન્ વ્રજન્। ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો મુક્ત એવ મહાશયઃ

દેખે છે, સાંભળે છે, સ્પર્શે છે, સુગંધ લે છે, ખાય છે, લે છે, બોલે છે, ચાલે છે; ક્રિયા અને અક્રિયા બંનેથી મુક્ત, મહાન આત્માવાળો પુરુષ ખરેખર મુક્ત છે.

ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ। ન દદાતિ ન ગૃણ્હાતિ મુક્તઃ સર્વત્ર નીરસઃ

તે neither નિંદા કરે છે, neither સ્તુતિ કરે છે, neither ખુશ થાય છે, neither ગુસ્સે થાય છે; neither આપે છે, neither લે છે—મુક્ત પુરુષ સર્વત્ર નિરાસ છે.

સાનુરાગાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વા સમુપસ્થિતં। અવિહ્વલમનાઃ સ્વસ્થો મુક્ત એવ મહાશયઃ

પ્રેમભરી સ્ત્રીને જોઈને કે મૃત્યુને નજીક જોઈને પણ તેનું મન અચલ અને સ્વસ્થ રહે છે; એવો મહાન આત્માવાળો પુરુષ મુક્ત છે.

સુખે દુઃખે નરે નાર્યાં સંપત્સુ વિપત્સુ ચ। વિશેષો નૈવ ધીરસ્ય સર્વત્ર સમદર્શિનઃ

સુખ-દુઃખ, પુરુષ-સ્ત્રી, સમૃદ્ધિ-અપસૃદ્ધિ—ધીર પુરુષ, જે સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખે છે, માટે કોઈ ભેદ નથી.

ન હિંસા નૈવ કારુણ્યં નૌદ્ધત્યં ન ચ દીનતા। નાશ્ચર્યં નૈવ ચ ક્ષોભઃ ક્ષીણસંસરણે નરે

હિંસા નથી, દયા નથી, અહંકાર નથી, ઉદાસી નથી; આશ્ચર્ય નથી, ઉલટાપલટ પણ નથી—જેનું સંસાર ભટકવું સમાપ્ત થયું છે, તેવા પુરુષમાં.

ન મુક્તો વિષયદ્વેષ્ટા ન વા વિષયલોલુપઃ। અસંસક્તમના નિત્યં પ્રાપ્તાપ્રાપ્તમુપાશ્નુતે

મુક્ત પુરુષ neither વિષયોથી દ્વેષ રાખે છે, neither વિષયોમાં લિપ્ત રહે છે; તેની મન હંમેશા અસંલગ્ન રહે છે, તે મળ્યું કે ન મળ્યું, બધું માણે છે.

સમાધાનસમાધાનહિતાહિતવિકલ્પનાઃ। શૂન્યચિત્તો ન જાનાતિ કૈવલ્યમિવ સંસ્થિતઃ

સમાધિ, અસામાધિ, સારું-ખરાબું—આવી વિચારોમાં તેની મન ખાલી છે, તેને કશું જ ખબર નથી, તે એકાંતમાં સ્થિર છે.

નિર્મમો નિરહંકારો ન કિંચિદિતિ નિશ્ચિતઃ। અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન

તેમાં neither મમતા છે, neither અહંકાર છે, અને પક્કડથી જાણે છે કે કશું જ તેનું નથી; અંદરથી બધી આશાઓ વિલય થઈ ગઈ છે, તે કામ કરે છે તો પણ કશું જ નથી કરતું.

મનઃપ્રકાશસંમોહસ્વપ્નજાડ્યવિવર્જિતઃ। દશાં કામપિ સંપ્રાપ્તો ભવેદ્ ગલિતમાનસઃ

મનના પ્રકાશ, ભ્રમ અને સ્વપ્નની જડતા—આ બધાથી મુક્ત, જે કોઈ પણ સ્થિતિમાં પહોંચે છે, તેનું મન વિલય થઈ ગયું છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ યસ્ય બોધોદયે તાવત્સ્વપ્નવદ્ ભવતિ ભ્રમઃ। તસ્મૈ સુખૈકરૂપાય નમઃ શાન્તાય તેજસે

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: જાગૃતિ આવે ત્યાં સુધી ભ્રમ સ્વપ્ન જેવો છે; Bliss સ્વરૂપ, શાંત અને તેજસ્વી એવા પુરુષને હું નમન કરું છું.

અર્જયિત્વાખિલાન્ અર્થાન્ ભોગાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્। ન હિ સર્વપરિત્યાજમન્તરેણ સુખી ભવેત્

બધા ધન-સંપત્તિ મેળવીને મનુષ્ય ઘણી ભોગો માણે છે; પણ સંપૂર્ણ ત્યાગ વિના સાચું સુખ મળતું નથી.

કર્તવ્યદુઃખમાર્તણ્ડજ્વાલાદગ્ધાન્તરાત્મનઃ। કુતઃ પ્રશમપીયૂષધારાસારમૃતે સુખમ્

કર્તવ્યના દુઃખથી આંતરિક આત્મા જલન પામે છે, તો શાંતિના અમૃત પ્રવાહ વિના સુખ ક્યાંથી આવે?

ભવોઽયં ભાવનામાત્રો ન કિંચિત્ પરમર્થતઃ। નાસ્ત્યભાવઃ સ્વભાવનાં ભાવાભાવવિભાવિનામ્

આ જીવન માત્ર કલ્પના છે, હકીકતમાં કશું જ નથી; જે ભવ અને અભવનો ભેદ જાણે છે, તેમના સ્વભાવમાં ક્યારેય અભાવ નથી.

ન દૂરં ન ચ સંકોચાલ્લબ્ધમેવાત્મનઃ પદં। નિર્વિકલ્પં નિરાયાસં નિર્વિકારં નિરંજનમ્

આત્માનું સ્થાન ન તો દૂર છે, ન તો સંકુચિત છે; એ સહેલાઈથી મળે છે, એમાં કોઈ ભેદ નથી, એ નિરંતર અવિચલિત અને શુદ્ધ છે.

વ્યામોહમાત્રવિરતૌ સ્વરૂપાદાનમાત્રતઃ। વીતશોકા વિરાજન્તે નિરાવરણદૃષ્ટયઃ

જ્યારે ભ્રમ માત્ર દૂર થાય છે અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે જેની નજરે કોઈ પડછાયાં નથી, એવા લોકો દુઃખથી મુક્ત થઈને તેજસ્વી બને છે.

સમસ્તં કલ્પનામાત્રમાત્મા મુક્તઃ સનાતનઃ। ઇતિ વિજ્ઞાય ધીરો હિ કિમભ્યસ્યતિ બાલવત્

આ આખું જગત કલ્પના જ છે; આત્મા તો મુક્ત અને શાશ્વત છે. આ જાણીને વિવેકી માણસ બાળકની જેમ અભ્યાસ શા માટે કરે?

આત્મા બ્રહ્મેતિ નિશ્ચિત્ય ભાવાભાવૌ ચ કલ્પિતૌ। નિષ્કામઃ કિં વિજાનાતિ કિં બ્રૂતે ચ કરોતિ કિમ્

જ્યારે નક્કી થાય છે કે આત્મા એટલે બ્રહ્મ છે અને હોવું કે ન હોવું એ બધું કલ્પિત છે, ત્યારે નિરાશા વિનાના માણસને શું ખબર પડે, શું કહે, શું કરે?

અયં સોઽહમયં નાહં ઇતિ ક્ષીણા વિકલ્પના। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તૂષ્ણીંભૂતસ્ય યોગિનઃ

'હું આ છું, હું આ નથી' એવી કલ્પનાઓ ઓગળી જાય છે અને બધું જ આત્મા છે એમ સમજાય છે ત્યારે યોગી શાંત થઈ જાય છે.

ન વિક્ષેપો ન ચૈકાગ્ર્યં નાતિબોધો ન મૂઢતા। ન સુખં ન ચ વા દુઃખં ઉપશાન્તસ્ય યોગિનઃ

શાંત યોગી માટે ન તો મનની ચંચળતા રહે છે, ન એકાગ્રતા; વધારે સમજ કે અજ્ઞાન પણ નથી, સુખ કે દુઃખ પણ નથી.

સ્વારાજ્યે ભૈક્ષવૃત્તૌ ચ લાભાલાભે જને વને। નિર્વિકલ્પસ્વભાવસ્ય ન વિશેષોઽસ્તિ યોગિનઃ

રાજા હોય કે ભિક્ષુક, લાભ કે નુકસાન, લોકોમાં હોય કે જંગલમાં — જે યોગીનું સ્વભાવ ભેદરહિત છે, તેના માટે કશુંય ફર્ક નથી.

ક્વ ધર્મઃ ક્વ ચ વા કામઃ ક્વ ચાર્થઃ ક્વ વિવેકિતા। ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

ધર્મ ક્યાં છે, કામ ક્યાં છે, અર્થ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે? દ્વંદ્વોથી મુક્ત યોગી માટે 'આ કર્યું, આ કર્યું નથી' એવી કોઈ લાગણી જ નથી.

કૃત્યં કિમપિ નૈવાસ્તિ ન કાપિ હૃદિ રંજના। યથા જીવનમેવેહ જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ

કરવાનું કશુંય બાકી નથી, હૃદયમાં કોઈ આનંદ પણ નથી; જીવિત મુક્ત યોગી માટે અહીંનું જીવન બસ જેમ છે તેમ છે.

ક્વ મોહઃ ક્વ ચ વા વિશ્વં ક્વ તદ્ ધ્યાનં ક્વ મુક્તતા। સર્વસંકલ્પસીમાયાં વિશ્રાન્તસ્ય મહાત્મનઃ

મોહ ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, ધ્યાન ક્યાં છે, મુક્તિ ક્યાં છે? જે મહાત્મા સર્વ સંકલ્પના પાર આરામ પામે છે, તેના માટે આ બધું નથી જ.