અષ્ટાવક્રગીતા

ભ્રાન્તિમાત્રમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

આ જગત માત્ર ભ્રમ છે, બીજું કંઈ નથી—એવું નિશ્ચય કર. વાસના રહિત, માત્ર ચેતન સ્વરૂપે તું જાણે કંઈ નથી એમ શાંત થઈ જાય છે.

એક એવ ભવાંભોધાવાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ। ન તે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા કૃત્યકૃત્યઃ સુખં ચર

અસ્તિત્વના એક જ મહાસાગરમાં, ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં તું એક જ છે. તને બંધન કે મુક્તિ, કરવું કે ન કરવું—કશું નથી—આનંદથી ફર.

મા સઙ્કલ્પવિકલ્પાભ્યાં ચિત્તં ક્ષોભય ચિન્મય। ઉપશામ્ય સુખં તિષ્ઠ સ્વાત્મન્યાનન્દવિગ્રહે

વિચાર અને સંશયથી મનને ઉથલાવું નહીં, હે ચેતન સ્વરૂપ. શાંત રહી, પોતાના આનંદ સ્વરૂપે સુખથી રહે.

ત્યજૈવ ધ્યાનં સર્વત્ર મા કિંચિદ્ હૃદિ ધારય। આત્મા ત્વં મુક્ત એવાસિ કિં વિમૃશ્ય કરિષ્યસિ

ધ્યાન પણ છોડો, દિલમાં કશું રાખશો નહીં. તમે આત્મા છો, પહેલેથી જ મુક્ત છો—વિચાર કરીને શું મળશે?

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આચક્ષ્વ શૃણુ વા તાત નાનાશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ। તથાપિ ન તવ સ્વાસ્થ્યં સર્વવિસ્મરણાદ્ ઋતે

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: પોતા બોલો કે સાંભળો, અનેક શાસ્ત્રો, મારા પ્રિય, છતાં બધું ભૂલી જાવ એ સિવાય તને સાચી શાંતિ નહીં મળે.

ભોગં કર્મ સમાધિં વા કુરુ વિજ્ઞ તથાપિ તે। ચિત્તં નિરસ્તસર્વાશમત્યર્થં રોચયિષ્યતિ

ભોગ કરો, કામ કરો કે ધ્યાન કરો—જેમ મન આવે તેમ કરો, પણ તું બુદ્ધિશાળી, તું જે મનમાં બધાં ઇચ્છાઓ છોડે છે, એ મન ખૂબ આનંદમાં રહે છે.

આયાસાત્સકલો દુઃખી નૈનં જાનાતિ કશ્ચન। અનેનૈવોપદેશેન ધન્યઃ પ્રાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્

મહેનતથી બધા દુઃખી થાય છે, આ સત્ય કોઈ જાણતું નથી. આ જ ઉપદેશથી સુખી લોકો શાંતિ પામે છે.

વ્યાપારે ખિદ્યતે યસ્તુ નિમેષોન્મેષયોરપિ। તસ્યાલસ્ય ધુરીણસ્ય સુખં નન્યસ્ય કસ્યચિત્

જે blink કરતા પણ પ્રવૃત્તિથી કંટાળી જાય છે, એ આળસમાં સર્વે શ્રેષ્ઠ છે; સુખ એ જને મળે છે, બીજાને નહીં.

ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વંદ્વૈર્મુક્તં યદા મનઃ। ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ નિરપેક્ષં તદા ભવેત્

જ્યારે મન 'આ થયું, આ નથી' જેવા દ્વંદ્વોથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે એ ધર્મ, ધન, ભોગ અને મુક્તિમાં પણ નિરસ થઈ જાય છે.

વિરક્તો વિષયદ્વેષ્ટા રાગી વિષયલોલુપઃ। ગ્રહમોક્ષવિહીનસ્તુ ન વિરક્તો ન રાગવાન્

વિરક્ત વ્યક્તિ વિષયોને ત્યાગે છે; રાગી એમાં લોભ રાખે છે. પણ જે પકડી રાખવા અને છોડવા બંનેથી મુક્ત છે, એ ન તો વિરક્ત છે, ન તો રાગી.

હેયોપાદેયતા તાવત્સંસારવિટપાંકુરઃ। સ્પૃહા જીવતિ યાવદ્ વૈ નિર્વિચારદશાસ્પદમ્

જ્યારે સુધી ઇચ્છા જીવંત છે, સ્વીકારવા અને ત્યાગવાની ભાવના રહે છે—એ જ સંસારનું બીજ છે—શુદ્ધ વિચારની સ્થિતિ આવે ત્યાં સુધી.

પ્રવૃત્તૌ જાયતે રાગો નિર્વૃત્તૌ દ્વેષ એવ હિ। નિર્દ્વન્દ્વો બાલવદ્ ધીમાન્ એવમેવ વ્યવસ્થિતઃ

પ્રવૃત્તિમાં રાગ થાય છે, નિવૃત્તીમાં દ્વેષ થાય છે; પણ બુદ્ધિશાળી, દ્વંદ્વથી મુક્ત, બાળક જેવી સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે.

હાતુમિચ્છતિ સંસારં રાગી દુઃખજિહાસયા। વીતરાગો હિ નિર્દુઃખસ્તસ્મિન્નપિ ન ખિદ્યતિ

રાગી દુઃખમાંથી છૂટવા માટે સંસાર છોડવા ઈચ્છે છે; પણ વિરક્ત, દુઃખથી મુક્ત, સંસારમાં રહીને પણ કંટાળતો નથી.

યસ્યાભિમાનો મોક્ષેઽપિ દેહેઽપિ મમતા તથા। ન ચ જ્ઞાની ન વા યોગી કેવલં દુઃખભાગસૌ

જેને મુક્તિમાં પણ અભિમાન છે, અને શરીરમાં 'મારું' છે, એ ન તો જ્ઞાની છે, ન તો યોગી—માત્ર દુઃખનો ભાગીદાર છે.

હરો યદ્યુપદેષ્ટા તે હરિઃ કમલજોઽપિ વા। તથાપિ ન તવ સ્વાથ્યં સર્વવિસ્મરણાદૃતે

શિવ, વિષ્ણુ કે બ્રહ્મા પણ તને શીખવે, છતાં બધું ભૂલી જાવ એ સિવાય તને સાચી શાંતિ નહીં મળે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ તેન જ્ઞાનફલં પ્રાપ્તં યોગાભ્યાસફલં તથા। તૃપ્તઃ સ્વચ્છેન્દ્રિયો નિત્યં એકાકી રમતે તુ યઃ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: જે જ્ઞાન અને યોગના ફળને પામી ગયો છે, જેના ઇન્દ્રિયો હંમેશા શુદ્ધ અને તૃપ્ત છે, એ એકલો આનંદમાં રહે છે.

ન કદાચિજ્જગત્યસ્મિન્ તત્ત્વજ્ઞા હન્ત ખિદ્યતિ। યત એકેન તેનેદં પૂર્ણં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્

સત્ય જાણનાર કદી પણ આ જગતમાં દુઃખી થતો નથી, કેમ કે એ જ વ્યક્તિથી આખું બ્રહ્માંડ પૂર્ણ થાય છે.

ન જાતુ વિષયાઃ કેઽપિ સ્વારામં હર્ષયન્ત્યમી। સલ્લકીપલ્લવપ્રીતમિવેભં નિંબપલ્લવાઃ

જેને પોતામાં આનંદ છે, એને કોઈ વિષય સુખ આપતા નથી—જેમ સલ્લકીના પાંદડા ગમતા હાથીને નીંબના પાંદડા ગમતા નથી.

યસ્તુ ભોગેષુ ભુક્તેષુ ન ભવત્યધિવાસિતા। અભુક્તેષુ નિરાકાંક્ષી તદૃશો ભવદુર્લભઃ

ભોગ ભોગવીને પણ જે અસરગ્રસ્ત નથી, અને ન ભોગવીને પણ જેને ઈચ્છા નથી, એવો વ્યક્તિ બહુ દુર્લભ છે.

બુભુક્ષુરિહ સંસારે મુમુક્ષુરપિ દૃશ્યતે। ભોગમોક્ષનિરાકાંક્ષી વિરલો હિ મહાશયઃ

આ સંસારમાં ભોગની ઈચ્છા રાખનાર અને મુક્તિની ઈચ્છા રાખનાર છે; પણ ભોગ અને મુક્તિ બંનેથી મુક્ત મહાન આત્મા બહુ દુર્લભ છે.

ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ જીવિતે મરણે તથા। કસ્યાપ્યુદારચિત્તસ્ય હેયોપાદેયતા ન હિ

ધર્મ, ધન, ભોગ, મુક્તિ, જીવન કે મૃત્યુમાં પણ, ઉદાર મનવાળા માટે સ્વીકારવા કે ત્યાગવાની ભાવના નથી.

વાંછા ન વિશ્વવિલયે ન દ્વેષસ્તસ્ય ચ સ્થિતૌ। યથા જીવિકયા તસ્માદ્ ધન્ય આસ્તે યથા સુખમ્

વિશ્વના વિલય સમયે તેને કોઈ ઈચ્છા નથી, અને વિશ્વની સ્થિતિમાં પણ કોઈ દ્વેષ નથી; જેમ તે જીવતો છે, તેમ જ સુખી રહીને ધન્ય રહે છે.

કૃતાર્થોઽનેન જ્ઞાનેનેત્યેવં ગલિતધીઃ કૃતી। પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્નસ્તે યથા સુખમ્

આ જ્ઞાનથી પૂર્ણ, વિચારો વિમુક્ત, જે પુરુષ દૃશ્ય, શ્રવણ, સ્પર્શ, સુગંધ અને ભોજન કરે છે, તે સુખથી રહે છે.

શૂન્યા દૃષ્ટિર્વૃથા ચેષ્ટા વિકલાનીન્દ્રિયાણિ ચ। ન સ્પૃહા ન વિરક્તિર્વા ક્ષીણસંસારસાગરે

તેની નજર ખાલી છે, તેના કામ વ્યર્થ છે, અને ઇન્દ્રિયો નિર્વળ છે; સંસારના સાગર સુકાઈ ગયેલા માણસમાં હવે neither ઇચ્છા છે, neither વિરક્તિ છે.

ન જગર્તિ ન નિદ્રાતિ નોન્મીલતિ ન મીલતિ। અહો પરદશા ક્વાપિ વર્તતે મુક્તચેતસઃ

તે neither જાગે છે, neither ઊંઘે છે, neither આંખો ખોલે છે, neither બંધ કરે છે; અરે, મુક્ત મનવાળા માણસની સ્થિતિ ક્યાંક અદભુત છે.

સર્વત્ર દૃશ્યતે સ્વસ્થઃ સર્વત્ર વિમલાશયઃ। સમસ્તવાસના મુક્તો મુક્તઃ સર્વત્ર રાજતે

તે સર્વત્ર સ્વસ્થ દેખાય છે, સર્વત્ર શુદ્ધ મનથી રહે છે; બધી વાસનાઓથી મુક્ત, મુક્ત થઈને સર્વત્ર તેજસ્વી છે.

પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ ગૃણ્હન્ વદન્ વ્રજન્। ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો મુક્ત એવ મહાશયઃ

દેખે છે, સાંભળે છે, સ્પર્શે છે, સુગંધ લે છે, ખાય છે, લે છે, બોલે છે, ચાલે છે; ક્રિયા અને અક્રિયા બંનેથી મુક્ત, મહાન આત્માવાળો પુરુષ ખરેખર મુક્ત છે.

ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ। ન દદાતિ ન ગૃણ્હાતિ મુક્તઃ સર્વત્ર નીરસઃ

તે neither નિંદા કરે છે, neither સ્તુતિ કરે છે, neither ખુશ થાય છે, neither ગુસ્સે થાય છે; neither આપે છે, neither લે છે—મુક્ત પુરુષ સર્વત્ર નિરાસ છે.

સાનુરાગાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વા સમુપસ્થિતં। અવિહ્વલમનાઃ સ્વસ્થો મુક્ત એવ મહાશયઃ

પ્રેમભરી સ્ત્રીને જોઈને કે મૃત્યુને નજીક જોઈને પણ તેનું મન અચલ અને સ્વસ્થ રહે છે; એવો મહાન આત્માવાળો પુરુષ મુક્ત છે.