અષ્ટાવક્રગીતા

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરંગા ઇવ સાગરે। તત્ત્વમેવ ન સન્દેહશ્ચિન્મૂર્તે વિજ્વરો ભવ

જેમાં આખું જગત દરિયાની લહેરો જેવી ઝળહળી ઊઠે છે, એ જ સાચું છે—એમાં શંકા નથી. હે ચેતન સ્વરૂપ, દુઃખ છોડ.

શ્રદ્ધસ્વ તાત શ્રદ્ધસ્વ નાત્ર મોઽહં કુરુષ્વ ભોઃ। જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાનાત્મા ત્વં પ્રકૃતેઃ પરઃ

વિશ્વાસ રાખ, બેટા, વિશ્વાસ રાખ—અહીં મોહમાં ન પડ. આત્મા એ જ્ઞાન સ્વરૂપ, દિવ્ય અને પ્રકૃતિથી પર છે—એ તું જ છે.

ગુણૈઃ સંવેષ્ટિતો દેહસ્તિષ્ઠત્યાયાતિ યાતિ ચ। આત્મા ન ગંતા નાગંતા કિમેનમનુશોચસિ

શરીર ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, એ ઊભું રહે છે, આવે છે, જાય છે. આત્મા તો આવતો કે જતો નથી—પછી એ માટે શા માટે દુઃખ કરે છે?

દેહસ્તિષ્ઠતુ કલ્પાન્તં ગચ્છત્વદ્યૈવ વા પુનઃ। ક્વ વૃદ્ધિઃ ક્વ ચ વા હાનિસ્તવ ચિન્માત્રરૂપિણઃ

શરીર કલ્પના અંત સુધી રહે કે આજે જ ચાલે જાય—તું તો શુદ્ધ ચેતન સ્વરૂપે છે, તને વધઘટ ક્યાંથી?

ત્વય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વવીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન તે વૃદ્ધિર્ન વા ક્ષતિઃ

અનંત મહાસાગર સ્વરૂપે તારી અંદર જગતની લહેરો સ્વાભાવિક રીતે ઊઠે છે; એ ઊઠે કે શમણ થાય, તને તો ન વધે, ન ઘટે.

તાત ચિન્માત્રરૂપોઽસિ ન તે ભિન્નમિદં જગત્। અતઃ કસ્ય કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

બેટા, તું માત્ર ચેતન સ્વરૂપે છે; આ જગત તારા થી જુદું નથી. તો પછી કોણે, ક્યાં અને કેમ કોઈThing સ્વીકારવું કે ત્યાગવું?

એકસ્મિન્નવ્યયે શાન્તે ચિદાકાશેઽમલે ત્વયિ। કુતો જન્મ કુતો કર્મ કુતોઽહંકાર એવ ચ

એક અવિનાશી, શાંત, શુદ્ધ ચેતન-આકાશ સ્વરૂપે તારી અંદર જન્મ, કર્મ કે અહંકાર ક્યાંથી આવે?

યત્ત્વં પશ્યસિ તત્રૈકસ્ત્વમેવ પ્રતિભાસસે। કિં પૃથક્ ભાસતે સ્વર્ણાત્ કટકાંગદનૂપુરમ્

તું જે કંઈ જુએ છે, ત્યાં તું જ દેખાય છે. સોનામાંથી બનેલા કંગણ, બાંગડી કે પાયલ શું સોનાથી અલગ ચમકે છે?

અયં સોઽહમયં નાહં વિભાગમિતિ સંત્યજ। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિઃસઙ્કલ્પઃ સુખી ભવ

'આ હું છું, આ હું નથી' એવી ભેદભાવની કલ્પના છોડ. બધું જ આત્મા છે એમ જાણી, નિઃસંકલ્પ અને સુખી થા.

તવૈવાજ્ઞાનતો વિશ્વં ત્વમેકઃ પરમાર્થતઃ। ત્વત્તોઽન્યો નાસ્તિ સંસારી નાસંસારી ચ કશ્ચન

અજ્ઞાનથી જગત દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં તું એક જ છે. તારા સિવાય બીજો કોઈ બંધનગ્રસ્ત કે મુક્ત નથી.

ભ્રાન્તિમાત્રમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

આ જગત માત્ર ભ્રમ છે, બીજું કંઈ નથી—એવું નિશ્ચય કર. વાસના રહિત, માત્ર ચેતન સ્વરૂપે તું જાણે કંઈ નથી એમ શાંત થઈ જાય છે.

એક એવ ભવાંભોધાવાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ। ન તે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા કૃત્યકૃત્યઃ સુખં ચર

અસ્તિત્વના એક જ મહાસાગરમાં, ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં તું એક જ છે. તને બંધન કે મુક્તિ, કરવું કે ન કરવું—કશું નથી—આનંદથી ફર.

મા સઙ્કલ્પવિકલ્પાભ્યાં ચિત્તં ક્ષોભય ચિન્મય। ઉપશામ્ય સુખં તિષ્ઠ સ્વાત્મન્યાનન્દવિગ્રહે

વિચાર અને સંશયથી મનને ઉથલાવું નહીં, હે ચેતન સ્વરૂપ. શાંત રહી, પોતાના આનંદ સ્વરૂપે સુખથી રહે.

ત્યજૈવ ધ્યાનં સર્વત્ર મા કિંચિદ્ હૃદિ ધારય। આત્મા ત્વં મુક્ત એવાસિ કિં વિમૃશ્ય કરિષ્યસિ

ધ્યાન પણ છોડો, દિલમાં કશું રાખશો નહીં. તમે આત્મા છો, પહેલેથી જ મુક્ત છો—વિચાર કરીને શું મળશે?

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આચક્ષ્વ શૃણુ વા તાત નાનાશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ। તથાપિ ન તવ સ્વાસ્થ્યં સર્વવિસ્મરણાદ્ ઋતે

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: પોતા બોલો કે સાંભળો, અનેક શાસ્ત્રો, મારા પ્રિય, છતાં બધું ભૂલી જાવ એ સિવાય તને સાચી શાંતિ નહીં મળે.

ભોગં કર્મ સમાધિં વા કુરુ વિજ્ઞ તથાપિ તે। ચિત્તં નિરસ્તસર્વાશમત્યર્થં રોચયિષ્યતિ

ભોગ કરો, કામ કરો કે ધ્યાન કરો—જેમ મન આવે તેમ કરો, પણ તું બુદ્ધિશાળી, તું જે મનમાં બધાં ઇચ્છાઓ છોડે છે, એ મન ખૂબ આનંદમાં રહે છે.

આયાસાત્સકલો દુઃખી નૈનં જાનાતિ કશ્ચન। અનેનૈવોપદેશેન ધન્યઃ પ્રાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્

મહેનતથી બધા દુઃખી થાય છે, આ સત્ય કોઈ જાણતું નથી. આ જ ઉપદેશથી સુખી લોકો શાંતિ પામે છે.

વ્યાપારે ખિદ્યતે યસ્તુ નિમેષોન્મેષયોરપિ। તસ્યાલસ્ય ધુરીણસ્ય સુખં નન્યસ્ય કસ્યચિત્

જે blink કરતા પણ પ્રવૃત્તિથી કંટાળી જાય છે, એ આળસમાં સર્વે શ્રેષ્ઠ છે; સુખ એ જને મળે છે, બીજાને નહીં.

ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વંદ્વૈર્મુક્તં યદા મનઃ। ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ નિરપેક્ષં તદા ભવેત્

જ્યારે મન 'આ થયું, આ નથી' જેવા દ્વંદ્વોથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે એ ધર્મ, ધન, ભોગ અને મુક્તિમાં પણ નિરસ થઈ જાય છે.

વિરક્તો વિષયદ્વેષ્ટા રાગી વિષયલોલુપઃ। ગ્રહમોક્ષવિહીનસ્તુ ન વિરક્તો ન રાગવાન્

વિરક્ત વ્યક્તિ વિષયોને ત્યાગે છે; રાગી એમાં લોભ રાખે છે. પણ જે પકડી રાખવા અને છોડવા બંનેથી મુક્ત છે, એ ન તો વિરક્ત છે, ન તો રાગી.

હેયોપાદેયતા તાવત્સંસારવિટપાંકુરઃ। સ્પૃહા જીવતિ યાવદ્ વૈ નિર્વિચારદશાસ્પદમ્

જ્યારે સુધી ઇચ્છા જીવંત છે, સ્વીકારવા અને ત્યાગવાની ભાવના રહે છે—એ જ સંસારનું બીજ છે—શુદ્ધ વિચારની સ્થિતિ આવે ત્યાં સુધી.

પ્રવૃત્તૌ જાયતે રાગો નિર્વૃત્તૌ દ્વેષ એવ હિ। નિર્દ્વન્દ્વો બાલવદ્ ધીમાન્ એવમેવ વ્યવસ્થિતઃ

પ્રવૃત્તિમાં રાગ થાય છે, નિવૃત્તીમાં દ્વેષ થાય છે; પણ બુદ્ધિશાળી, દ્વંદ્વથી મુક્ત, બાળક જેવી સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે.

હાતુમિચ્છતિ સંસારં રાગી દુઃખજિહાસયા। વીતરાગો હિ નિર્દુઃખસ્તસ્મિન્નપિ ન ખિદ્યતિ

રાગી દુઃખમાંથી છૂટવા માટે સંસાર છોડવા ઈચ્છે છે; પણ વિરક્ત, દુઃખથી મુક્ત, સંસારમાં રહીને પણ કંટાળતો નથી.

યસ્યાભિમાનો મોક્ષેઽપિ દેહેઽપિ મમતા તથા। ન ચ જ્ઞાની ન વા યોગી કેવલં દુઃખભાગસૌ

જેને મુક્તિમાં પણ અભિમાન છે, અને શરીરમાં 'મારું' છે, એ ન તો જ્ઞાની છે, ન તો યોગી—માત્ર દુઃખનો ભાગીદાર છે.

હરો યદ્યુપદેષ્ટા તે હરિઃ કમલજોઽપિ વા। તથાપિ ન તવ સ્વાથ્યં સર્વવિસ્મરણાદૃતે

શિવ, વિષ્ણુ કે બ્રહ્મા પણ તને શીખવે, છતાં બધું ભૂલી જાવ એ સિવાય તને સાચી શાંતિ નહીં મળે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ તેન જ્ઞાનફલં પ્રાપ્તં યોગાભ્યાસફલં તથા। તૃપ્તઃ સ્વચ્છેન્દ્રિયો નિત્યં એકાકી રમતે તુ યઃ

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: જે જ્ઞાન અને યોગના ફળને પામી ગયો છે, જેના ઇન્દ્રિયો હંમેશા શુદ્ધ અને તૃપ્ત છે, એ એકલો આનંદમાં રહે છે.

ન કદાચિજ્જગત્યસ્મિન્ તત્ત્વજ્ઞા હન્ત ખિદ્યતિ। યત એકેન તેનેદં પૂર્ણં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્

સત્ય જાણનાર કદી પણ આ જગતમાં દુઃખી થતો નથી, કેમ કે એ જ વ્યક્તિથી આખું બ્રહ્માંડ પૂર્ણ થાય છે.

ન જાતુ વિષયાઃ કેઽપિ સ્વારામં હર્ષયન્ત્યમી। સલ્લકીપલ્લવપ્રીતમિવેભં નિંબપલ્લવાઃ

જેને પોતામાં આનંદ છે, એને કોઈ વિષય સુખ આપતા નથી—જેમ સલ્લકીના પાંદડા ગમતા હાથીને નીંબના પાંદડા ગમતા નથી.

યસ્તુ ભોગેષુ ભુક્તેષુ ન ભવત્યધિવાસિતા। અભુક્તેષુ નિરાકાંક્ષી તદૃશો ભવદુર્લભઃ

ભોગ ભોગવીને પણ જે અસરગ્રસ્ત નથી, અને ન ભોગવીને પણ જેને ઈચ્છા નથી, એવો વ્યક્તિ બહુ દુર્લભ છે.