અષ્ટાવક્રગીતા

જનક ઉવાચ॥ પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તો યઃ પ્રમાદાદ્ ભાવભાવનઃ। નિદ્રિતો બોધિત ઇવ ક્ષીણસંસ્મરણો હિ સઃ

જનક બોલ્યા: જેનું મન સ્વભાવથી ખાલી છે, પણ અજાણપણે ભાવોને વિચારે છે, એ જાગતા હોવા છતાં સૂતા જેવો છે, કારણ કે એની સ્મૃતિ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે.

ક્વ ધનાનિ ક્વ મિત્રાણિ ક્વ મે વિષયદસ્યવઃ। ક્વ શાસ્ત્રં ક્વ ચ વિજ્ઞાનં યદા મે ગલિતા સ્પૃહા

મારે ક્યાં સંપત્તિ છે, ક્યાં મિત્રો છે, ક્યાં વિષય-વસ્તુઓ છે? જ્યાં મારી ઈચ્છા જ ગુમ થઈ ગઈ છે, ત્યાં શાસ્ત્ર કે જ્ઞાન ક્યાં છે?

વિજ્ઞાતે સાક્ષિપુરુષે પરમાત્મનિ ચેશ્વરે। નૈરાશ્યે બંધમોક્ષે ચ ન ચિંતા મુક્તયે મમ

સાક્ષી સ્વરૂપ, પરમાત્મા, ઈશ્વરને જાણ્યા પછી, આશા, બંધન કે મુક્તિની ગેરહાજરીમાં, મને મુક્તિ માટે કોઈ ચિંતા નથી.

અંતર્વિકલ્પશૂન્યસ્ય બહિઃ સ્વચ્છન્દચારિણઃ। ભ્રાન્તસ્યેવ દશાસ્તાસ્તાસ્તાદૃશા એવ જાનતે

જેના અંદર વિચારો ખાલી છે અને બહાર સ્વચ્છંદ ફરે છે, એની સ્થિતિ ભ્રાંતિગ્રસ્ત વ્યક્તિ જેવી લાગે છે; એવી સ્થિતિ એ જ જાણે છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ યથાતથોપદેશેન કૃતાર્થઃ સત્ત્વબુદ્ધિમાન્। આજીવમપિ જિજ્ઞાસુઃ પરસ્તત્ર વિમુહ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: જેમ-તેમ ઉપદેશ મળ્યો હોય, પણ જે બુદ્ધિશાળી અને પૂર્ણ થયો છે, એ સંતોષ પામે છે; પણ જિજ્ઞાસુ તો આખી જિંદગી એમાં ભટકે છે.

મોક્ષો વિષયવૈરસ્યં બન્ધો વૈષયિકો રસઃ। એતાવદેવ વિજ્ઞાનં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

મુક્તિ એ વિષયોની ઉપર ઉદાસીનતા છે અને બંધન એ વિષયોમાં રસ રાખવો છે. બસ એટલું જ સમજવું છે—પછી તું જેવું ઇચ્છે તેવું કર.

વાગ્મિપ્રાજ્ઞાનમહોદ્યોગં જનં મૂકજડાલસં। કરોતિ તત્ત્વબોધોઽયમતસ્ત્યક્તો બુભુક્ષભિઃ

સત્યનું જ્ઞાન મળવાથી બોલવામાં કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને મહેનતી માણસ પણ મૌન, મૂર્ખ અને આળસુ થઈ જાય છે; તેથી જ ભોગ ઈચ્છનાર લોકો એ જ્ઞાન છોડે છે.

ન ત્વં દેહો ન તે દેહો ભોક્તા કર્તા ન વા ભવાન્। ચિદ્રૂપોઽસિ સદા સાક્ષી નિરપેક્ષઃ સુખં ચર

તું શરીર નથી, શરીર તારો નથી; તું ભોગવનાર કે કરનાર પણ નથી. તું તો ચેતન સ્વરૂપે, હંમેશા સાક્ષી અને નિર્લિપ્ત છે—આનંદથી ફર.

રાગદ્વેષૌ મનોધર્મૌ ન મનસ્તે કદાચન। નિર્વિકલ્પોઽસિ બોધાત્મા નિર્વિકારઃ સુખં ચર

રાગ અને દ્વેષ મનના ગુણ છે; મન ક્યારેય તું નથી. તું તો ભેદરહિત, અવિનાશી ચેતન સ્વરૂપે છે—આનંદથી ફર.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ। વિજ્ઞાય નિરહંકારો નિર્મમસ્ત્વં સુખી ભવ

બધા જીવોમાં પોતાને અને પોતાના અંદર બધા જીવોને જોઈને, અહંકાર અને મમત્વ છોડ અને સુખી થા.

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરંગા ઇવ સાગરે। તત્ત્વમેવ ન સન્દેહશ્ચિન્મૂર્તે વિજ્વરો ભવ

જેમાં આખું જગત દરિયાની લહેરો જેવી ઝળહળી ઊઠે છે, એ જ સાચું છે—એમાં શંકા નથી. હે ચેતન સ્વરૂપ, દુઃખ છોડ.

શ્રદ્ધસ્વ તાત શ્રદ્ધસ્વ નાત્ર મોઽહં કુરુષ્વ ભોઃ। જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાનાત્મા ત્વં પ્રકૃતેઃ પરઃ

વિશ્વાસ રાખ, બેટા, વિશ્વાસ રાખ—અહીં મોહમાં ન પડ. આત્મા એ જ્ઞાન સ્વરૂપ, દિવ્ય અને પ્રકૃતિથી પર છે—એ તું જ છે.

ગુણૈઃ સંવેષ્ટિતો દેહસ્તિષ્ઠત્યાયાતિ યાતિ ચ। આત્મા ન ગંતા નાગંતા કિમેનમનુશોચસિ

શરીર ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, એ ઊભું રહે છે, આવે છે, જાય છે. આત્મા તો આવતો કે જતો નથી—પછી એ માટે શા માટે દુઃખ કરે છે?

દેહસ્તિષ્ઠતુ કલ્પાન્તં ગચ્છત્વદ્યૈવ વા પુનઃ। ક્વ વૃદ્ધિઃ ક્વ ચ વા હાનિસ્તવ ચિન્માત્રરૂપિણઃ

શરીર કલ્પના અંત સુધી રહે કે આજે જ ચાલે જાય—તું તો શુદ્ધ ચેતન સ્વરૂપે છે, તને વધઘટ ક્યાંથી?

ત્વય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વવીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન તે વૃદ્ધિર્ન વા ક્ષતિઃ

અનંત મહાસાગર સ્વરૂપે તારી અંદર જગતની લહેરો સ્વાભાવિક રીતે ઊઠે છે; એ ઊઠે કે શમણ થાય, તને તો ન વધે, ન ઘટે.

તાત ચિન્માત્રરૂપોઽસિ ન તે ભિન્નમિદં જગત્। અતઃ કસ્ય કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

બેટા, તું માત્ર ચેતન સ્વરૂપે છે; આ જગત તારા થી જુદું નથી. તો પછી કોણે, ક્યાં અને કેમ કોઈThing સ્વીકારવું કે ત્યાગવું?

એકસ્મિન્નવ્યયે શાન્તે ચિદાકાશેઽમલે ત્વયિ। કુતો જન્મ કુતો કર્મ કુતોઽહંકાર એવ ચ

એક અવિનાશી, શાંત, શુદ્ધ ચેતન-આકાશ સ્વરૂપે તારી અંદર જન્મ, કર્મ કે અહંકાર ક્યાંથી આવે?

યત્ત્વં પશ્યસિ તત્રૈકસ્ત્વમેવ પ્રતિભાસસે। કિં પૃથક્ ભાસતે સ્વર્ણાત્ કટકાંગદનૂપુરમ્

તું જે કંઈ જુએ છે, ત્યાં તું જ દેખાય છે. સોનામાંથી બનેલા કંગણ, બાંગડી કે પાયલ શું સોનાથી અલગ ચમકે છે?

અયં સોઽહમયં નાહં વિભાગમિતિ સંત્યજ। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિઃસઙ્કલ્પઃ સુખી ભવ

'આ હું છું, આ હું નથી' એવી ભેદભાવની કલ્પના છોડ. બધું જ આત્મા છે એમ જાણી, નિઃસંકલ્પ અને સુખી થા.

તવૈવાજ્ઞાનતો વિશ્વં ત્વમેકઃ પરમાર્થતઃ। ત્વત્તોઽન્યો નાસ્તિ સંસારી નાસંસારી ચ કશ્ચન

અજ્ઞાનથી જગત દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં તું એક જ છે. તારા સિવાય બીજો કોઈ બંધનગ્રસ્ત કે મુક્ત નથી.

ભ્રાન્તિમાત્રમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

આ જગત માત્ર ભ્રમ છે, બીજું કંઈ નથી—એવું નિશ્ચય કર. વાસના રહિત, માત્ર ચેતન સ્વરૂપે તું જાણે કંઈ નથી એમ શાંત થઈ જાય છે.

એક એવ ભવાંભોધાવાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ। ન તે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા કૃત્યકૃત્યઃ સુખં ચર

અસ્તિત્વના એક જ મહાસાગરમાં, ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યમાં તું એક જ છે. તને બંધન કે મુક્તિ, કરવું કે ન કરવું—કશું નથી—આનંદથી ફર.

મા સઙ્કલ્પવિકલ્પાભ્યાં ચિત્તં ક્ષોભય ચિન્મય। ઉપશામ્ય સુખં તિષ્ઠ સ્વાત્મન્યાનન્દવિગ્રહે

વિચાર અને સંશયથી મનને ઉથલાવું નહીં, હે ચેતન સ્વરૂપ. શાંત રહી, પોતાના આનંદ સ્વરૂપે સુખથી રહે.

ત્યજૈવ ધ્યાનં સર્વત્ર મા કિંચિદ્ હૃદિ ધારય। આત્મા ત્વં મુક્ત એવાસિ કિં વિમૃશ્ય કરિષ્યસિ

ધ્યાન પણ છોડો, દિલમાં કશું રાખશો નહીં. તમે આત્મા છો, પહેલેથી જ મુક્ત છો—વિચાર કરીને શું મળશે?

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ આચક્ષ્વ શૃણુ વા તાત નાનાશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ। તથાપિ ન તવ સ્વાસ્થ્યં સર્વવિસ્મરણાદ્ ઋતે

અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: પોતા બોલો કે સાંભળો, અનેક શાસ્ત્રો, મારા પ્રિય, છતાં બધું ભૂલી જાવ એ સિવાય તને સાચી શાંતિ નહીં મળે.

ભોગં કર્મ સમાધિં વા કુરુ વિજ્ઞ તથાપિ તે। ચિત્તં નિરસ્તસર્વાશમત્યર્થં રોચયિષ્યતિ

ભોગ કરો, કામ કરો કે ધ્યાન કરો—જેમ મન આવે તેમ કરો, પણ તું બુદ્ધિશાળી, તું જે મનમાં બધાં ઇચ્છાઓ છોડે છે, એ મન ખૂબ આનંદમાં રહે છે.

આયાસાત્સકલો દુઃખી નૈનં જાનાતિ કશ્ચન। અનેનૈવોપદેશેન ધન્યઃ પ્રાપ્નોતિ નિર્વૃતિમ્

મહેનતથી બધા દુઃખી થાય છે, આ સત્ય કોઈ જાણતું નથી. આ જ ઉપદેશથી સુખી લોકો શાંતિ પામે છે.

વ્યાપારે ખિદ્યતે યસ્તુ નિમેષોન્મેષયોરપિ। તસ્યાલસ્ય ધુરીણસ્ય સુખં નન્યસ્ય કસ્યચિત્

જે blink કરતા પણ પ્રવૃત્તિથી કંટાળી જાય છે, એ આળસમાં સર્વે શ્રેષ્ઠ છે; સુખ એ જને મળે છે, બીજાને નહીં.

ઇદં કૃતમિદં નેતિ દ્વંદ્વૈર્મુક્તં યદા મનઃ। ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ નિરપેક્ષં તદા ભવેત્

જ્યારે મન 'આ થયું, આ નથી' જેવા દ્વંદ્વોથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે એ ધર્મ, ધન, ભોગ અને મુક્તિમાં પણ નિરસ થઈ જાય છે.