અષ્ટાવક્રગીતા

કર્માનુષ્ઠાનમજ્ઞાનાદ્ યથૈવોપરમસ્તથા। બુધ્વા સમ્યગિદં તત્ત્વં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

કર્મ અજ્ઞાનથી જ અટકે છે, એ રીતે આ તત્વને સાચી રીતે સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

અચિંત્યં ચિંત્યમાનોઽપિ ચિન્તારૂપં ભજત્યસૌ। ત્યક્ત્વા તદ્ભાવનં તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

અવિચાર્યને વિચારવાનો પ્રયાસ કરીએ તો પણ એ વિચારરૂપ થઈ જાય છે; તેથી એ ભાવનાને ત્યજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

એવમેવ કૃતં યેન સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ। એવમેવ સ્વભાવો યઃ સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ

જે એ રીતે કરે છે, એ પૂર્ણ થાય છે; અને જેનો સ્વભાવ એ જ છે, એ પણ પૂર્ણ થાય છે.

જનક ઉવાચ॥ અકિંચનભવં સ્વાસ્થં કૌપીનત્વેઽપિ દુર્લભં। ત્યાગાદાને વિહાયાસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

જનક બોલ્યા: કશું ન હોવું અને પોતામાં સ્થિર રહેવું—even કૌપીન ધારણ કરનાર માટે પણ દુર્લભ છે; સ્વીકાર અને ત્યાગ બંનેને છોડી, હું અહીં આનંદથી બેઠો છું.

કુત્રાપિ ખેદઃ કાયસ્ય જિહ્વા કુત્રાપિ ખેદ્યતે। મનઃ કુત્રાપિ તત્ત્યક્ત્વા પુરુષાર્થે સ્થિતઃ સુખમ્

કાયામાં ક્યાંક થાક આવે છે, જીભ ક્યાંક થાકી જાય છે, મન ક્યાંક થાકી જાય છે; એ બધું છોડી, હું આનંદથી પોતામાં સ્થિર છું.

કૃતં કિમપિ નૈવ સ્યાદ્ ઇતિ સંચિન્ત્ય તત્ત્વતઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્ કૃત્વાસે યથાસુખમ્

સાચી રીતે વિચારું તો કંઈ જ કરેલું નથી; જ્યારે જે કરવું આવે, એ કરીને હું આનંદથી બેઠો છું.

કર્મનૈષ્કર્મ્યનિર્બન્ધભાવા દેહસ્થયોગિનઃ। સંયોગાયોગવિરહાદહમાસે યથાસુખમ્

શરીરમાં સ્થિર યોગી માટે કર્મ કે અકર્મની જિદ નથી; જોડાણ કે વિયોગની ગેરહાજરીથી, હું આનંદથી બેઠો છું.

અર્થાનર્થૌ ન મે સ્થિત્યા ગત્યા ન શયનેન વા। તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપન્ તસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

મને લાભ કે નુકસાન ઊભા રહેવા, ચાલવા કે સૂવા વડે નથી; ઊભા, ચાલતા કે સૂતા, હું આનંદથી બેઠો છું.

સ્વપતો નાસ્તિ મે હાનિઃ સિદ્ધિર્યત્નવતો ન વા। નાશોલ્લાસૌ વિહાયાસ્મદહમાસે યથાસુખમ્

મને સુતા સમયે નુકસાન નથી, પ્રયત્ન કરતાં સિદ્ધિ નથી; નાશ અને ઉલ્લાસ બંનેને છોડી, હું આનંદથી બેઠો છું.

સુખાદિરૂપા નિયમં ભાવેષ્વાલોક્ય ભૂરિશઃ। શુભાશુભે વિહાયાસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

સુખ વગેરે ભાવો માત્ર મનમાં જ છે, એ નિયમને વારંવાર જોઈને, શુભ અને અશુભ બંનેને છોડી, હું આનંદથી બેઠો છું.

જનક ઉવાચ॥ પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તો યઃ પ્રમાદાદ્ ભાવભાવનઃ। નિદ્રિતો બોધિત ઇવ ક્ષીણસંસ્મરણો હિ સઃ

જનક બોલ્યા: જેનું મન સ્વભાવથી ખાલી છે, પણ અજાણપણે ભાવોને વિચારે છે, એ જાગતા હોવા છતાં સૂતા જેવો છે, કારણ કે એની સ્મૃતિ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે.

ક્વ ધનાનિ ક્વ મિત્રાણિ ક્વ મે વિષયદસ્યવઃ। ક્વ શાસ્ત્રં ક્વ ચ વિજ્ઞાનં યદા મે ગલિતા સ્પૃહા

મારે ક્યાં સંપત્તિ છે, ક્યાં મિત્રો છે, ક્યાં વિષય-વસ્તુઓ છે? જ્યાં મારી ઈચ્છા જ ગુમ થઈ ગઈ છે, ત્યાં શાસ્ત્ર કે જ્ઞાન ક્યાં છે?

વિજ્ઞાતે સાક્ષિપુરુષે પરમાત્મનિ ચેશ્વરે। નૈરાશ્યે બંધમોક્ષે ચ ન ચિંતા મુક્તયે મમ

સાક્ષી સ્વરૂપ, પરમાત્મા, ઈશ્વરને જાણ્યા પછી, આશા, બંધન કે મુક્તિની ગેરહાજરીમાં, મને મુક્તિ માટે કોઈ ચિંતા નથી.

અંતર્વિકલ્પશૂન્યસ્ય બહિઃ સ્વચ્છન્દચારિણઃ। ભ્રાન્તસ્યેવ દશાસ્તાસ્તાસ્તાદૃશા એવ જાનતે

જેના અંદર વિચારો ખાલી છે અને બહાર સ્વચ્છંદ ફરે છે, એની સ્થિતિ ભ્રાંતિગ્રસ્ત વ્યક્તિ જેવી લાગે છે; એવી સ્થિતિ એ જ જાણે છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ યથાતથોપદેશેન કૃતાર્થઃ સત્ત્વબુદ્ધિમાન્। આજીવમપિ જિજ્ઞાસુઃ પરસ્તત્ર વિમુહ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: જેમ-તેમ ઉપદેશ મળ્યો હોય, પણ જે બુદ્ધિશાળી અને પૂર્ણ થયો છે, એ સંતોષ પામે છે; પણ જિજ્ઞાસુ તો આખી જિંદગી એમાં ભટકે છે.

મોક્ષો વિષયવૈરસ્યં બન્ધો વૈષયિકો રસઃ। એતાવદેવ વિજ્ઞાનં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

મુક્તિ એ વિષયોની ઉપર ઉદાસીનતા છે અને બંધન એ વિષયોમાં રસ રાખવો છે. બસ એટલું જ સમજવું છે—પછી તું જેવું ઇચ્છે તેવું કર.

વાગ્મિપ્રાજ્ઞાનમહોદ્યોગં જનં મૂકજડાલસં। કરોતિ તત્ત્વબોધોઽયમતસ્ત્યક્તો બુભુક્ષભિઃ

સત્યનું જ્ઞાન મળવાથી બોલવામાં કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને મહેનતી માણસ પણ મૌન, મૂર્ખ અને આળસુ થઈ જાય છે; તેથી જ ભોગ ઈચ્છનાર લોકો એ જ્ઞાન છોડે છે.

ન ત્વં દેહો ન તે દેહો ભોક્તા કર્તા ન વા ભવાન્। ચિદ્રૂપોઽસિ સદા સાક્ષી નિરપેક્ષઃ સુખં ચર

તું શરીર નથી, શરીર તારો નથી; તું ભોગવનાર કે કરનાર પણ નથી. તું તો ચેતન સ્વરૂપે, હંમેશા સાક્ષી અને નિર્લિપ્ત છે—આનંદથી ફર.

રાગદ્વેષૌ મનોધર્મૌ ન મનસ્તે કદાચન। નિર્વિકલ્પોઽસિ બોધાત્મા નિર્વિકારઃ સુખં ચર

રાગ અને દ્વેષ મનના ગુણ છે; મન ક્યારેય તું નથી. તું તો ભેદરહિત, અવિનાશી ચેતન સ્વરૂપે છે—આનંદથી ફર.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ। વિજ્ઞાય નિરહંકારો નિર્મમસ્ત્વં સુખી ભવ

બધા જીવોમાં પોતાને અને પોતાના અંદર બધા જીવોને જોઈને, અહંકાર અને મમત્વ છોડ અને સુખી થા.

વિશ્વં સ્ફુરતિ યત્રેદં તરંગા ઇવ સાગરે। તત્ત્વમેવ ન સન્દેહશ્ચિન્મૂર્તે વિજ્વરો ભવ

જેમાં આખું જગત દરિયાની લહેરો જેવી ઝળહળી ઊઠે છે, એ જ સાચું છે—એમાં શંકા નથી. હે ચેતન સ્વરૂપ, દુઃખ છોડ.

શ્રદ્ધસ્વ તાત શ્રદ્ધસ્વ નાત્ર મોઽહં કુરુષ્વ ભોઃ। જ્ઞાનસ્વરૂપો ભગવાનાત્મા ત્વં પ્રકૃતેઃ પરઃ

વિશ્વાસ રાખ, બેટા, વિશ્વાસ રાખ—અહીં મોહમાં ન પડ. આત્મા એ જ્ઞાન સ્વરૂપ, દિવ્ય અને પ્રકૃતિથી પર છે—એ તું જ છે.

ગુણૈઃ સંવેષ્ટિતો દેહસ્તિષ્ઠત્યાયાતિ યાતિ ચ। આત્મા ન ગંતા નાગંતા કિમેનમનુશોચસિ

શરીર ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, એ ઊભું રહે છે, આવે છે, જાય છે. આત્મા તો આવતો કે જતો નથી—પછી એ માટે શા માટે દુઃખ કરે છે?

દેહસ્તિષ્ઠતુ કલ્પાન્તં ગચ્છત્વદ્યૈવ વા પુનઃ। ક્વ વૃદ્ધિઃ ક્વ ચ વા હાનિસ્તવ ચિન્માત્રરૂપિણઃ

શરીર કલ્પના અંત સુધી રહે કે આજે જ ચાલે જાય—તું તો શુદ્ધ ચેતન સ્વરૂપે છે, તને વધઘટ ક્યાંથી?

ત્વય્યનંતમહાંભોધૌ વિશ્વવીચિઃ સ્વભાવતઃ। ઉદેતુ વાસ્તમાયાતુ ન તે વૃદ્ધિર્ન વા ક્ષતિઃ

અનંત મહાસાગર સ્વરૂપે તારી અંદર જગતની લહેરો સ્વાભાવિક રીતે ઊઠે છે; એ ઊઠે કે શમણ થાય, તને તો ન વધે, ન ઘટે.

તાત ચિન્માત્રરૂપોઽસિ ન તે ભિન્નમિદં જગત્। અતઃ કસ્ય કથં કુત્ર હેયોપાદેયકલ્પના

બેટા, તું માત્ર ચેતન સ્વરૂપે છે; આ જગત તારા થી જુદું નથી. તો પછી કોણે, ક્યાં અને કેમ કોઈThing સ્વીકારવું કે ત્યાગવું?

એકસ્મિન્નવ્યયે શાન્તે ચિદાકાશેઽમલે ત્વયિ। કુતો જન્મ કુતો કર્મ કુતોઽહંકાર એવ ચ

એક અવિનાશી, શાંત, શુદ્ધ ચેતન-આકાશ સ્વરૂપે તારી અંદર જન્મ, કર્મ કે અહંકાર ક્યાંથી આવે?

યત્ત્વં પશ્યસિ તત્રૈકસ્ત્વમેવ પ્રતિભાસસે। કિં પૃથક્ ભાસતે સ્વર્ણાત્ કટકાંગદનૂપુરમ્

તું જે કંઈ જુએ છે, ત્યાં તું જ દેખાય છે. સોનામાંથી બનેલા કંગણ, બાંગડી કે પાયલ શું સોનાથી અલગ ચમકે છે?

અયં સોઽહમયં નાહં વિભાગમિતિ સંત્યજ। સર્વમાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય નિઃસઙ્કલ્પઃ સુખી ભવ

'આ હું છું, આ હું નથી' એવી ભેદભાવની કલ્પના છોડ. બધું જ આત્મા છે એમ જાણી, નિઃસંકલ્પ અને સુખી થા.