અષ્ટાવક્રગીતા

સુખદુઃખે જન્મમૃત્યૂ દૈવાદેવેતિ નિશ્ચયી। સાધ્યાદર્શી નિરાયાસઃ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે

સુખ-દુઃખ, જન્મ-મૃત્યુ — એ બધું ભાગ્યથી છે એમ જાણીને, જે કરવાનું છે એ જોઈને, સહેલાઈથી, કર્મ કરતાં પણ લિપ્ત થતો નથી.

ચિન્તયા જાયતે દુઃખં નાન્યથેહેતિ નિશ્ચયી। તયા હીનઃ સુખી શાન્તઃ સર્વત્ર ગલિતસ્પૃહઃ

ચિંતાથી જ દુઃખ થાય છે, બીજું કશુંથી નહીં — એમ જાણીને, ચિંતાથી મુક્ત વ્યક્તિ સુખી, શાંતિમાં અને સર્વત્ર તૃષ્ણા વિના રહે છે.

નાહં દેહો ન મે દેહો બોધોઽહમિતિ નિશ્ચયી। કૈવલ્યં ઇવ સંપ્રાપ્તો ન સ્મરત્યકૃતં કૃતમ્

‘હું શરીર નથી, શરીર મારું નથી; હું જ જ્ઞાન છું’ — એમ જાણીને, જે એકલતા પ્રાપ્ત કરે છે, એ કરેલું કે ન કરેલું કંઈ યાદ રાખતો નથી.

આબ્રહ્મસ્તંબપર્યન્તં અહમેવેતિ નિશ્ચયી। નિર્વિકલ્પઃ શુચિઃ શાન્તઃ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિનિર્વૃતઃ

‘બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી હું જ છું’ — એમ જાણીને, જે વિભાજન વિના, શુદ્ધ, શાંતિમાં અને પ્રાપ્ત-અપ્રાપ્તથી મુક્ત છે.

નાશ્ચર્યમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચયી। નિર્વાસનઃ સ્ફૂર્તિમાત્રો ન કિંચિદિવ શામ્યતિ

‘આ જગત અદ્ભુત નથી, અને કશું નથી’ — એમ જાણીને, જે ઈચ્છા વિના છે અને માત્ર જાગૃતિથી ભરેલો છે, એ શાંતિમાં રહે છે, જાણે કશું નથી.

જનક ઉવાચ॥ કાયકૃત્યાસહઃ પૂર્વં તતો વાગ્વિસ્તરાસહઃ। અથ ચિન્તાસહસ્તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

જનકએ કહ્યું: પહેલાં શરીરથી કામ કરવું અશક્ય હતું; પછી વાણીથી વિસ્તૃત કહેવું અશક્ય થયું; પછી વિચારવું પણ અશક્ય થયું — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

પ્રીત્યભાવેન શબ્દાદેરદૃશ્યત્વેન ચાત્મનઃ। વિક્ષેપૈકાગ્રહૃદય એવમેવાહમાસ્થિતઃ

શબ્દ વગેરેમાં આનંદ ન હોવા અને આત્મા દેખાતી ન હોવા કારણે, મન અશાંત અને એકાગ્ર છે — તેથી, હું આ રીતે સ્થિર થયો છું.

સમાધ્યાસાદિવિક્ષિપ્તૌ વ્યવહારઃ સમાધયે। એવં વિલોક્ય નિયમં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

સમાધિની સાધનાવગેરે પ્રવૃત્તિઓ પણ સમાધિમાં વિક્ષેપ લાવે છે, એ નિયમને સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

હેયોપાદેયવિરહાદ્ એવં હર્ષવિષાદયોઃ। અભાવાદદ્ય હે બ્રહ્મન્ન્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

હે બ્રહ્મન, સ્વીકાર અને ત્યાગની ગેરહાજરીથી સુખ અને દુઃખ જન્મતા નથી, એ જાણીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

આશ્રમાનાશ્રમં ધ્યાનં ચિત્તસ્વીકૃતવર્જનં। વિકલ્પં મમ વીક્ષ્યૈતૈરેવમેવાહમાસ્થિતઃ

આશ્રમ, અનાશ્રમ, ધ્યાન અને મનના વિચારોને સ્વીકારવું — આ બધું માત્ર કલ્પના છે, એ જોઈને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

કર્માનુષ્ઠાનમજ્ઞાનાદ્ યથૈવોપરમસ્તથા। બુધ્વા સમ્યગિદં તત્ત્વં એવમેવાહમાસ્થિતઃ

કર્મ અજ્ઞાનથી જ અટકે છે, એ રીતે આ તત્વને સાચી રીતે સમજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

અચિંત્યં ચિંત્યમાનોઽપિ ચિન્તારૂપં ભજત્યસૌ। ત્યક્ત્વા તદ્ભાવનં તસ્માદ્ એવમેવાહમાસ્થિતઃ

અવિચાર્યને વિચારવાનો પ્રયાસ કરીએ તો પણ એ વિચારરૂપ થઈ જાય છે; તેથી એ ભાવનાને ત્યજીને, હું એ રીતે સ્થિર થયો છું.

એવમેવ કૃતં યેન સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ। એવમેવ સ્વભાવો યઃ સ કૃતાર્થો ભવેદસૌ

જે એ રીતે કરે છે, એ પૂર્ણ થાય છે; અને જેનો સ્વભાવ એ જ છે, એ પણ પૂર્ણ થાય છે.

જનક ઉવાચ॥ અકિંચનભવં સ્વાસ્થં કૌપીનત્વેઽપિ દુર્લભં। ત્યાગાદાને વિહાયાસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

જનક બોલ્યા: કશું ન હોવું અને પોતામાં સ્થિર રહેવું—even કૌપીન ધારણ કરનાર માટે પણ દુર્લભ છે; સ્વીકાર અને ત્યાગ બંનેને છોડી, હું અહીં આનંદથી બેઠો છું.

કુત્રાપિ ખેદઃ કાયસ્ય જિહ્વા કુત્રાપિ ખેદ્યતે। મનઃ કુત્રાપિ તત્ત્યક્ત્વા પુરુષાર્થે સ્થિતઃ સુખમ્

કાયામાં ક્યાંક થાક આવે છે, જીભ ક્યાંક થાકી જાય છે, મન ક્યાંક થાકી જાય છે; એ બધું છોડી, હું આનંદથી પોતામાં સ્થિર છું.

કૃતં કિમપિ નૈવ સ્યાદ્ ઇતિ સંચિન્ત્ય તત્ત્વતઃ। યદા યત્કર્તુમાયાતિ તત્ કૃત્વાસે યથાસુખમ્

સાચી રીતે વિચારું તો કંઈ જ કરેલું નથી; જ્યારે જે કરવું આવે, એ કરીને હું આનંદથી બેઠો છું.

કર્મનૈષ્કર્મ્યનિર્બન્ધભાવા દેહસ્થયોગિનઃ। સંયોગાયોગવિરહાદહમાસે યથાસુખમ્

શરીરમાં સ્થિર યોગી માટે કર્મ કે અકર્મની જિદ નથી; જોડાણ કે વિયોગની ગેરહાજરીથી, હું આનંદથી બેઠો છું.

અર્થાનર્થૌ ન મે સ્થિત્યા ગત્યા ન શયનેન વા। તિષ્ઠન્ ગચ્છન્ સ્વપન્ તસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

મને લાભ કે નુકસાન ઊભા રહેવા, ચાલવા કે સૂવા વડે નથી; ઊભા, ચાલતા કે સૂતા, હું આનંદથી બેઠો છું.

સ્વપતો નાસ્તિ મે હાનિઃ સિદ્ધિર્યત્નવતો ન વા। નાશોલ્લાસૌ વિહાયાસ્મદહમાસે યથાસુખમ્

મને સુતા સમયે નુકસાન નથી, પ્રયત્ન કરતાં સિદ્ધિ નથી; નાશ અને ઉલ્લાસ બંનેને છોડી, હું આનંદથી બેઠો છું.

સુખાદિરૂપા નિયમં ભાવેષ્વાલોક્ય ભૂરિશઃ। શુભાશુભે વિહાયાસ્માદહમાસે યથાસુખમ્

સુખ વગેરે ભાવો માત્ર મનમાં જ છે, એ નિયમને વારંવાર જોઈને, શુભ અને અશુભ બંનેને છોડી, હું આનંદથી બેઠો છું.

જનક ઉવાચ॥ પ્રકૃત્યા શૂન્યચિત્તો યઃ પ્રમાદાદ્ ભાવભાવનઃ। નિદ્રિતો બોધિત ઇવ ક્ષીણસંસ્મરણો હિ સઃ

જનક બોલ્યા: જેનું મન સ્વભાવથી ખાલી છે, પણ અજાણપણે ભાવોને વિચારે છે, એ જાગતા હોવા છતાં સૂતા જેવો છે, કારણ કે એની સ્મૃતિ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે.

ક્વ ધનાનિ ક્વ મિત્રાણિ ક્વ મે વિષયદસ્યવઃ। ક્વ શાસ્ત્રં ક્વ ચ વિજ્ઞાનં યદા મે ગલિતા સ્પૃહા

મારે ક્યાં સંપત્તિ છે, ક્યાં મિત્રો છે, ક્યાં વિષય-વસ્તુઓ છે? જ્યાં મારી ઈચ્છા જ ગુમ થઈ ગઈ છે, ત્યાં શાસ્ત્ર કે જ્ઞાન ક્યાં છે?

વિજ્ઞાતે સાક્ષિપુરુષે પરમાત્મનિ ચેશ્વરે। નૈરાશ્યે બંધમોક્ષે ચ ન ચિંતા મુક્તયે મમ

સાક્ષી સ્વરૂપ, પરમાત્મા, ઈશ્વરને જાણ્યા પછી, આશા, બંધન કે મુક્તિની ગેરહાજરીમાં, મને મુક્તિ માટે કોઈ ચિંતા નથી.

અંતર્વિકલ્પશૂન્યસ્ય બહિઃ સ્વચ્છન્દચારિણઃ। ભ્રાન્તસ્યેવ દશાસ્તાસ્તાસ્તાદૃશા એવ જાનતે

જેના અંદર વિચારો ખાલી છે અને બહાર સ્વચ્છંદ ફરે છે, એની સ્થિતિ ભ્રાંતિગ્રસ્ત વ્યક્તિ જેવી લાગે છે; એવી સ્થિતિ એ જ જાણે છે.

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ યથાતથોપદેશેન કૃતાર્થઃ સત્ત્વબુદ્ધિમાન્। આજીવમપિ જિજ્ઞાસુઃ પરસ્તત્ર વિમુહ્યતિ

અષ્ટાવક્ર બોલ્યા: જેમ-તેમ ઉપદેશ મળ્યો હોય, પણ જે બુદ્ધિશાળી અને પૂર્ણ થયો છે, એ સંતોષ પામે છે; પણ જિજ્ઞાસુ તો આખી જિંદગી એમાં ભટકે છે.

મોક્ષો વિષયવૈરસ્યં બન્ધો વૈષયિકો રસઃ। એતાવદેવ વિજ્ઞાનં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

મુક્તિ એ વિષયોની ઉપર ઉદાસીનતા છે અને બંધન એ વિષયોમાં રસ રાખવો છે. બસ એટલું જ સમજવું છે—પછી તું જેવું ઇચ્છે તેવું કર.

વાગ્મિપ્રાજ્ઞાનમહોદ્યોગં જનં મૂકજડાલસં। કરોતિ તત્ત્વબોધોઽયમતસ્ત્યક્તો બુભુક્ષભિઃ

સત્યનું જ્ઞાન મળવાથી બોલવામાં કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને મહેનતી માણસ પણ મૌન, મૂર્ખ અને આળસુ થઈ જાય છે; તેથી જ ભોગ ઈચ્છનાર લોકો એ જ્ઞાન છોડે છે.

ન ત્વં દેહો ન તે દેહો ભોક્તા કર્તા ન વા ભવાન્। ચિદ્રૂપોઽસિ સદા સાક્ષી નિરપેક્ષઃ સુખં ચર

તું શરીર નથી, શરીર તારો નથી; તું ભોગવનાર કે કરનાર પણ નથી. તું તો ચેતન સ્વરૂપે, હંમેશા સાક્ષી અને નિર્લિપ્ત છે—આનંદથી ફર.

રાગદ્વેષૌ મનોધર્મૌ ન મનસ્તે કદાચન। નિર્વિકલ્પોઽસિ બોધાત્મા નિર્વિકારઃ સુખં ચર

રાગ અને દ્વેષ મનના ગુણ છે; મન ક્યારેય તું નથી. તું તો ભેદરહિત, અવિનાશી ચેતન સ્વરૂપે છે—આનંદથી ફર.