અષ્ટાવક્રગીતા

આત્મા સાક્ષી વિભુઃ પૂર્ણ એકો મુક્તશ્ચિદક્રિયઃ। અસંગો નિઃસ્પૃહઃ શાન્તો ભ્રમાત્સંસારવાનિવ

આત્મા સાક્ષી, સર્વવ્યાપી, પૂર્ણ, એક, મુક્ત, ચેતન, નિષ્ક્રિય, અસંગ, નિરિચ્છા અને શાંત છે—માત્ર ભ્રમથી સંસારમાં દેખાય છે.

કૂટસ્થં બોધમદ્વૈતમાત્માનં પરિભાવય। આભાસોઽહં ભ્રમં મુક્ત્વા ભાવં બાહ્યમથાન્તરમ્

આત્માને કૂટસ્થ, અદ્વિતીય ચેતના તરીકે વિચાર; ‘હું આભાસ છું’ એ ભ્રમ છોડીને, બાહ્ય અને આંતરિક ભાવ ત્યજી દે.

દેહાભિમાનપાશેન ચિરં બદ્ધોઽસિ પુત્રક। બોધોઽહં જ્ઞાનખડ્ગેન તઃનિકૃત્ય સુખી ભવ

શરીર-અભિમાનના પાશથી તું લાંબા સમયથી બંધાયેલો છે, પুত્ર; ‘હું ચેતના છું’—જ્ઞાનની ખડગથી એ પાશ કાપી, સુખી થ.

નિઃસંગો નિષ્ક્રિયોઽસિ ત્વં સ્વપ્રકાશો નિરંજનઃ। અયમેવ હિ તે બન્ધઃ સમાધિમનુતિષ્ઠતિ

તુ અસંગ, નિષ્ક્રિય, સ્વપ્રકાશ અને નિરંજન છે; તારી એક જ બંધન એ છે કે તું સમાધિનો અભ્યાસ કરે છે.

ત્વયા વ્યાપ્તમિદં વિશ્વં ત્વયિ પ્રોતં યથાર્થતઃ। શુદ્ધબુદ્ધસ્વરૂપસ્ત્વં મા ગમઃ ક્ષુદ્રચિત્તતામ્

આ સમગ્ર વિશ્વ તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે; એ તારા પર જ ગોઠવાયેલું છે, જેમ છે તેમ. તારી સ્વરૂપ શুদ্ধ, જાગૃત ચેતના છે—કદાપિ નાના મનમાં ન પડ.

નિરપેક્ષો નિર્વિકારો નિર્ભરઃ શીતલાશયઃ। અગાધબુદ્ધિરક્ષુબ્ધો ભવ ચિન્માત્રવાસનઃ

નિર્પેક્ષ, નિર્વિકાર, પૂર્ણ, શીતલ મન, અઘાધ બુદ્ધિ, અશાંત ન રહે, માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે.

સાકારમનૃતં વિદ્ધિ નિરાકારં તુ નિશ્ચલં। એતત્તત્ત્વોપદેશેન ન પુનર્ભવસંભવઃ

જેમાં આકાર છે, એ અસત્ય જાણ; અને જે નિરાકાર છે, એ અચળ છે. આ તત્ત્વના ઉપદેશથી પુનઃ જન્મ નથી.

યથૈવાદર્શમધ્યસ્થે રૂપેઽન્તઃ પરિતસ્તુ સઃ। તથૈવાઽસ્મિન્ શરીરેઽન્તઃ પરિતઃ પરમેશ્વરઃ

જેમ દર્પણમાં પડેલી છબી અંદર અને ચારેય બાજુ હોય છે, એ રીતે આ શરીરમાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર પરમેશ્વર વસે છે.

એકં સર્વગતં વ્યોમ બહિરન્તર્યથા ઘટે। નિત્યં નિરન્તરં બ્રહ્મ સર્વભૂતગણે તથા

જેમ એક જ આકાશ ઘડામાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર છે, એ જ રીતે શાશ્વત, અવિરત બ્રહ્મ સર્વ જીવોમાં વ્યાપી રહેલું છે.

જનક ઉવાચ॥ અહો નિરંજનઃ શાન્તો બોધોઽહં પ્રકૃતેઃ પરઃ। એતાવન્તમહં કાલં મોહેનૈવ વિડંબિતઃ

જનક બોલ્યા: અરે! હું નિર્મળ, શાંત, જાગૃતિ સ્વરૂપ છું, પ્રકૃતિથી પર છું; કેટલાય સમય સુધી હું અજ્ઞાનથી ભટકાતો રહ્યો.

યથા પ્રકાશયામ્યેકો દેહમેનં તથા જગત્। અતો મમ જગત્સર્વમથવા ન ચ કિંચન

જેમ હું એકલો આ શરીરને પ્રકાશિત કરું છું, એ જ રીતે હું જ જગતને પ્રકાશિત કરું છું; એટલે, આ આખું જગત મારું છે, અથવા તો કંઈયું પણ મારું નથી.

સ શરીરમહો વિશ્વં પરિત્યજ્ય મયાધુના। કુતશ્ચિત્ કૌશલાદ્ એવ પરમાત્મા વિલોક્યતે

હવે શરીર અને વિશ્વને ત્યજીને, કોઈક કૌશલ્યથી હું પરમાત્માને જોઈ રહ્યો છું.

યથા ન તોયતો ભિન્નાસ્તરંગાઃ ફેનબુદ્બુદાઃ। આત્મનો ન તથા ભિન્નં વિશ્વમાત્મવિનિર્ગતમ્

જેમ તરંગો, ફેન અને બબૂલો પાણીથી અલગ નથી, એ જ રીતે આત્માથી ઉત્પન્ન થયેલું વિશ્વ પણ આત્માથી અલગ નથી.

તન્તુમાત્રો ભવેદ્ એવ પટો યદ્વદ્ વિચારિતઃ। આત્મતન્માત્રમેવેદં તદ્વદ્ વિશ્વં વિચારિતમ્

જેમ તપાસ કરતાં કપડું માત્ર તાંતુ જ હોય છે, એ જ રીતે તપાસ કરતાં આ વિશ્વ પણ માત્ર આત્મા-સ્વરૂપ જ છે.

યથૈવેક્ષુરસે ક્લૃપ્તા તેન વ્યાપ્તૈવ શર્કરા। તથા વિશ્વં મયિ ક્લૃપ્તં મયા વ્યાપ્તં નિરન્તરમ્

જેમ ઈકશુના રસથી બનાવેલી શર્કરા તેમાં વ્યાપી હોય છે, એ જ રીતે વિશ્વ મારો જ બનાવેલો છે અને સતત મામાં વ્યાપી રહેલું છે.

આત્મજ્ઞાનાજ્જગદ્ ભાતિ આત્મજ્ઞાનાન્ન ભાસતે। રજ્જ્વજ્ઞાનાદહિર્ભાતિ તજ્જ્ઞાનાદ્ ભાસતે ન હિ

આત્મજ્ઞાનથી જગત પ્રકાશિત થાય છે; આત્મજ્ઞાન વગર તે પ્રકાશિત થતું નથી. રજ્જુના જ્ઞાનથી સાપ દેખાય છે, પણ જ્ઞાનથી રજ્જુ જ દેખાય છે.

પ્રકાશો મે નિજં રૂપં નાતિરિક્તોઽસ્મ્યહં તતઃ। યદા પ્રકાશતે વિશ્વં તદાહં ભાસ એવ હિ

મારું સ્વરૂપ પ્રકાશ છે; હું એથી અલગ નથી. જ્યારે વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે હું જ પ્રકાશિત થાઉં છું.

અહો વિકલ્પિતં વિશ્વમજ્ઞાનાન્મયિ ભાસતે। રૂપ્યં શુક્તૌ ફણી રજ્જૌ વારિ સૂર્યકરે યથા

અરે! અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું વિશ્વ મામાં પ્રકાશિત થાય છે, જેમ શંખમાં રૂપું, રજ્જુમાં સાપ, કે સૂર્યકિરણમાં પાણી દેખાય છે.

મત્તો વિનિર્ગતં વિશ્વં મય્યેવ લયમેષ્યતિ। મૃદિ કુંભો જલે વીચિઃ કનકે કટકં યથા

વિશ્વ મામાંથી ઉત્પન્ન થઈને અંતે મામાં જ લય પામે છે, જેમ કુંડો માટીમાં, તરંગ પાણીમાં, અને કટક સોનામાં લય પામે છે.

અહો અહં નમો મહ્યં વિનાશો યસ્ય નાસ્તિ મે। બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યન્તં જગન્નાશોઽપિ તિષ્ઠતઃ

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, કારણ કે મારું વિનાશ નથી; બ્રહ્માથી લઈને તણખાં સુધી જગત નાશ પામે છે, પણ હું અડગ રહું છું.

અહો અહં નમો મહ્યં એકોઽહં દેહવાનપિ। ક્વચિન્ન ગન્તા નાગન્તા વ્યાપ્ય વિશ્વમવસ્થિતઃ

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, શરીર હોવા છતાં હું એક જ છું, ક્યારેય આવતો-જતો નથી, સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપી રહીને સ્થિર છું.

અહો અહં નમો મહ્યં દક્ષો નાસ્તીહ મત્સમઃ। અસંસ્પૃશ્ય શરીરેણ યેન વિશ્વં ચિરં ધૃતમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, મારા જેવો કુશળ અહીં કોઈ નથી; શરીરને સ્પર્શ કર્યા વિના, હું જ વિશ્વને લાંબા સમયથી ધારણ કરું છું.

અહો અહં નમો મહ્યં યસ્ય મે નાસ્તિ કિંચન। અથવા યસ્ય મે સર્વં યદ્ વાઙ્મનસગોચરમ્

અરે! હું પોતાને નમન કરું છું, કારણ કે મારું કંઈયું નથી; અથવા તો, વાણી અને મનની પ્હોચમાં જે કંઈ છે, એ બધું મારું છે.

જ્ઞાનં જ્ઞેયં તથા જ્ઞાતા ત્રિતયં નાસ્તિ વાસ્તવં। અજ્ઞાનાદ્ ભાતિ યત્રેદં સોઽહમસ્મિ નિરંજનઃ

જ્ઞાન, જ્ઞેય અને જ્ઞાતા—આ ત્રય વાસ્તવમાં નથી; અજ્ઞાનથી જે કંઈ અહીં દેખાય છે, હું એ નિર્મળ સ્વરૂપ છું.

દ્વૈતમૂલમહો દુઃખં નાન્યત્તસ્યાઽસ્તિ ભેષજં। દૃશ્યમેતન્ મૃષા સર્વં એકોઽહં ચિદ્રસોમલઃ

અરે! દ્વિત્વ જ દુઃખનું મૂળ છે; એ માટે બીજું કોઈ ઉપાય નથી. જે કંઈ દેખાય છે, એ બધું ખોટું છે; હું જ ચિત્ત-સ્વરૂપ શુદ્ધ રસ છું.

બોધમાત્રોઽહમજ્ઞાનાદ્ ઉપાધિઃ કલ્પિતો મયા। એવં વિમૃશતો નિત્યં નિર્વિકલ્પે સ્થિતિર્મમ

હું શુદ્ધ જ્ઞાન છું, અજ્ઞાનથી મેં પોતે જ મર્યાદા ગોઠવી છે. આવું સતત વિચારતા, મારું સ્વરૂપ હંમેશા ભેદથી મુક્ત રહે છે.

ન મે બન્ધોઽસ્તિ મોક્ષો વા ભ્રાન્તિઃ શાન્તો નિરાશ્રયા। અહો મયિ સ્થિતં વિશ્વં વસ્તુતો ન મયિ સ્થિતમ્

મારે માટે બંધન કે મુક્તિ નથી, ભ્રમ પણ નથી; શાંતિ આધાર વગર છે. અરે, જગત મને સ્થિત છે એવું લાગે છે, પણ હકીકતમાં એ મારામાં સ્થિત નથી.

સશરીરમિદં વિશ્વં ન કિંચિદિતિ નિશ્ચિતં। શુદ્ધચિન્માત્ર આત્મા ચ તત્કસ્મિન્ કલ્પનાધુના

આ જગત અને શરીર સાથે, કંઈ જ નથી એવું નિશ્ચય થયો છે. આત્મા તો શુદ્ધ જ્ઞાન જ છે; તો હવે કલ્પના ક્યાંથી ઊભી થાય?

શરીરં સ્વર્ગનરકૌ બન્ધમોક્ષૌ ભયં તથા। કલ્પનામાત્રમેવૈતત્ કિં મે કાર્યં ચિદાત્મનઃ

શરીર, સ્વર્ગ-નરક, બંધન-મુક્તિ અને ભય — આ બધું માત્ર કલ્પના છે. હું તો જ્ઞાન સ્વરૂપ છું, મને કઈ ચિંતાની જરૂર છે?