અષ્ટાવક્રગીતા

અષ્ટાવક્ર ઉવાચ॥ મુક્તિં ઇચ્છસિ ચેત્તાત વિષયાન્ વિષવત્ત્યજ। ક્ષમાર્જવદયાતોષસત્યં પીયૂષવદ્ ભજ

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: જો તું મુક્તિ ઈચ્છે છે, તો પুত્ર, વિષયોને ઝેર સમાન ત્યજી દે; ક્ષમા, સરળતા, દયા, સંતોષ અને સત્યને અમૃત સમાન અપનાવ.

ન પૃથ્વી ન જલં નાગ્નિર્ન વાયુર્દ્યૌર્ન વા ભવાન્। એષાં સાક્ષિણમાત્માનં ચિદ્રૂપં વિદ્ધિ મુક્તયે

તુ પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ કે આકાશ નથી; આ બધાના સાક્ષી, ચેતન સ્વરૂપ આત્માને મુક્તિ માટે ઓળખ.

યદિ દેહં પૃથક્ કૃત્ય ચિતિ વિશ્રામ્ય તિષ્ઠસિ। અધુનૈવ સુખી શાન્તો બન્ધમુક્તો ભવિષ્યસિ

જો તું શરીરથી અલગ રહીને ચિતમાં આરામ કરે છે, તો તું હમણા જ સુખી, શાંત અને બંધનથી મુક્ત બની જશે.

ન ત્વં વિપ્રાદિકો વર્ણો નાશ્રમી નાક્ષગોચરઃ। અસઙ્ગોઽસિ નિરાકારો વિશ્વસાક્ષી સુખી ભવ

તુ કોઈ જાતિ કે આશ્રમમાં નથી, તુ ઇન્દ્રિયોના વિષય પણ નથી; તુ અસંગ, નિરાકાર અને વિશ્વનો સાક્ષી છે—સુખી રહે.

ધર્માધર્મૌ સુખં દુઃખં માનસાનિ ન તે વિભો। ન કર્તાસિ ન ભોક્તાસિ મુક્ત એવાસિ સર્વદા

ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ—all મનની રચના છે, તે તારા નથી, હે વિભુ; તુ કર્તા કે ભોક્તા નથી—હમેશા મુક્ત છે.

એકો દ્રષ્ટાસિ સર્વસ્ય મુક્તપ્રાયોઽસિ સર્વદા। અયમેવ હિ તે બન્ધો દ્રષ્ટારં પશ્યસીતરમ્

તુ બધાનો એક જ દ્રષ્ટા છે, હમેશા મુક્તિની નજીક છે; તારી એક જ બંધન એ છે કે તું દ્રષ્ટાને બીજું કંઈ માને છે.

અહં કર્તેત્યહંમાનમહાકૃષ્ણાહિદંશિતઃ। નાહં કર્તેતિ વિશ્વાસામૃતં પીત્વા સુખી ભવ

‘હું કર્તા છું’ એ અહંકારના મહા કાળિય દંશથી તું દુઃખી છે; ‘હું કર્તા નથી’ એ વિશ્વાસના અમૃત પીને સુખી થ.

એકો વિશુદ્ધબોધોઽહં ઇતિ નિશ્ચયવહ્નિના। પ્રજ્વાલ્યાજ્ઞાનગહનં વીતશોકઃ સુખી ભવ

‘હું એક શুদ্ধ ચેતના છું’ એ નિશ્ચયના અગ્નિથી અજ્ઞાનના ઘન જંગલને બળી નાખ; શોકથી મુક્ત થઈ, સુખી થ.

યત્ર વિશ્વમિદં ભાતિ કલ્પિતં રજ્જુસર્પવત્। આનન્દપરમાનન્દઃ સ બોધસ્ત્વં સુખં ભવ

જ્યાં આખું વિશ્વ કલ્પિત છે, રજ્જુ પર સાપની જેમ, ત્યાં પરમ આનંદ અને આનંદ છે; તું એ જ ચેતના છે—સુખી થ.

મુક્તાભિમાની મુક્તો હિ બદ્ધો બદ્ધાભિમાન્યપિ। કિંવદન્તીહ સત્યેયં યા મતિઃ સા ગતિર્ભવેત્

જે મુક્તિનો અભિમાન કરે છે, એ ખરેખર મુક્ત છે; જે બંધનનો અભિમાન કરે છે, એ બંધાયેલો છે. અહીં જે કહેવાતું છે એ સાચું છે: જેવું મન, તેવી ગતિ.

આત્મા સાક્ષી વિભુઃ પૂર્ણ એકો મુક્તશ્ચિદક્રિયઃ। અસંગો નિઃસ્પૃહઃ શાન્તો ભ્રમાત્સંસારવાનિવ

આત્મા સાક્ષી, સર્વવ્યાપી, પૂર્ણ, એક, મુક્ત, ચેતન, નિષ્ક્રિય, અસંગ, નિરિચ્છા અને શાંત છે—માત્ર ભ્રમથી સંસારમાં દેખાય છે.

કૂટસ્થં બોધમદ્વૈતમાત્માનં પરિભાવય। આભાસોઽહં ભ્રમં મુક્ત્વા ભાવં બાહ્યમથાન્તરમ્

આત્માને કૂટસ્થ, અદ્વિતીય ચેતના તરીકે વિચાર; ‘હું આભાસ છું’ એ ભ્રમ છોડીને, બાહ્ય અને આંતરિક ભાવ ત્યજી દે.

દેહાભિમાનપાશેન ચિરં બદ્ધોઽસિ પુત્રક। બોધોઽહં જ્ઞાનખડ્ગેન તઃનિકૃત્ય સુખી ભવ

શરીર-અભિમાનના પાશથી તું લાંબા સમયથી બંધાયેલો છે, પুত્ર; ‘હું ચેતના છું’—જ્ઞાનની ખડગથી એ પાશ કાપી, સુખી થ.

નિઃસંગો નિષ્ક્રિયોઽસિ ત્વં સ્વપ્રકાશો નિરંજનઃ। અયમેવ હિ તે બન્ધઃ સમાધિમનુતિષ્ઠતિ

તુ અસંગ, નિષ્ક્રિય, સ્વપ્રકાશ અને નિરંજન છે; તારી એક જ બંધન એ છે કે તું સમાધિનો અભ્યાસ કરે છે.

ત્વયા વ્યાપ્તમિદં વિશ્વં ત્વયિ પ્રોતં યથાર્થતઃ। શુદ્ધબુદ્ધસ્વરૂપસ્ત્વં મા ગમઃ ક્ષુદ્રચિત્તતામ્

આ સમગ્ર વિશ્વ તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે; એ તારા પર જ ગોઠવાયેલું છે, જેમ છે તેમ. તારી સ્વરૂપ શুদ্ধ, જાગૃત ચેતના છે—કદાપિ નાના મનમાં ન પડ.

નિરપેક્ષો નિર્વિકારો નિર્ભરઃ શીતલાશયઃ। અગાધબુદ્ધિરક્ષુબ્ધો ભવ ચિન્માત્રવાસનઃ

નિર્પેક્ષ, નિર્વિકાર, પૂર્ણ, શીતલ મન, અઘાધ બુદ્ધિ, અશાંત ન રહે, માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે.

સાકારમનૃતં વિદ્ધિ નિરાકારં તુ નિશ્ચલં। એતત્તત્ત્વોપદેશેન ન પુનર્ભવસંભવઃ

જેમાં આકાર છે, એ અસત્ય જાણ; અને જે નિરાકાર છે, એ અચળ છે. આ તત્ત્વના ઉપદેશથી પુનઃ જન્મ નથી.

યથૈવાદર્શમધ્યસ્થે રૂપેઽન્તઃ પરિતસ્તુ સઃ। તથૈવાઽસ્મિન્ શરીરેઽન્તઃ પરિતઃ પરમેશ્વરઃ

જેમ દર્પણમાં પડેલી છબી અંદર અને ચારેય બાજુ હોય છે, એ રીતે આ શરીરમાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર પરમેશ્વર વસે છે.

એકં સર્વગતં વ્યોમ બહિરન્તર્યથા ઘટે। નિત્યં નિરન્તરં બ્રહ્મ સર્વભૂતગણે તથા

જેમ એક જ આકાશ ઘડામાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર છે, એ જ રીતે શાશ્વત, અવિરત બ્રહ્મ સર્વ જીવોમાં વ્યાપી રહેલું છે.

જનક ઉવાચ॥ અહો નિરંજનઃ શાન્તો બોધોઽહં પ્રકૃતેઃ પરઃ। એતાવન્તમહં કાલં મોહેનૈવ વિડંબિતઃ

જનક બોલ્યા: અરે! હું નિર્મળ, શાંત, જાગૃતિ સ્વરૂપ છું, પ્રકૃતિથી પર છું; કેટલાય સમય સુધી હું અજ્ઞાનથી ભટકાતો રહ્યો.

યથા પ્રકાશયામ્યેકો દેહમેનં તથા જગત્। અતો મમ જગત્સર્વમથવા ન ચ કિંચન

જેમ હું એકલો આ શરીરને પ્રકાશિત કરું છું, એ જ રીતે હું જ જગતને પ્રકાશિત કરું છું; એટલે, આ આખું જગત મારું છે, અથવા તો કંઈયું પણ મારું નથી.

સ શરીરમહો વિશ્વં પરિત્યજ્ય મયાધુના। કુતશ્ચિત્ કૌશલાદ્ એવ પરમાત્મા વિલોક્યતે

હવે શરીર અને વિશ્વને ત્યજીને, કોઈક કૌશલ્યથી હું પરમાત્માને જોઈ રહ્યો છું.

યથા ન તોયતો ભિન્નાસ્તરંગાઃ ફેનબુદ્બુદાઃ। આત્મનો ન તથા ભિન્નં વિશ્વમાત્મવિનિર્ગતમ્

જેમ તરંગો, ફેન અને બબૂલો પાણીથી અલગ નથી, એ જ રીતે આત્માથી ઉત્પન્ન થયેલું વિશ્વ પણ આત્માથી અલગ નથી.

તન્તુમાત્રો ભવેદ્ એવ પટો યદ્વદ્ વિચારિતઃ। આત્મતન્માત્રમેવેદં તદ્વદ્ વિશ્વં વિચારિતમ્

જેમ તપાસ કરતાં કપડું માત્ર તાંતુ જ હોય છે, એ જ રીતે તપાસ કરતાં આ વિશ્વ પણ માત્ર આત્મા-સ્વરૂપ જ છે.

યથૈવેક્ષુરસે ક્લૃપ્તા તેન વ્યાપ્તૈવ શર્કરા। તથા વિશ્વં મયિ ક્લૃપ્તં મયા વ્યાપ્તં નિરન્તરમ્

જેમ ઈકશુના રસથી બનાવેલી શર્કરા તેમાં વ્યાપી હોય છે, એ જ રીતે વિશ્વ મારો જ બનાવેલો છે અને સતત મામાં વ્યાપી રહેલું છે.

આત્મજ્ઞાનાજ્જગદ્ ભાતિ આત્મજ્ઞાનાન્ન ભાસતે। રજ્જ્વજ્ઞાનાદહિર્ભાતિ તજ્જ્ઞાનાદ્ ભાસતે ન હિ

આત્મજ્ઞાનથી જગત પ્રકાશિત થાય છે; આત્મજ્ઞાન વગર તે પ્રકાશિત થતું નથી. રજ્જુના જ્ઞાનથી સાપ દેખાય છે, પણ જ્ઞાનથી રજ્જુ જ દેખાય છે.

પ્રકાશો મે નિજં રૂપં નાતિરિક્તોઽસ્મ્યહં તતઃ। યદા પ્રકાશતે વિશ્વં તદાહં ભાસ એવ હિ

મારું સ્વરૂપ પ્રકાશ છે; હું એથી અલગ નથી. જ્યારે વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે હું જ પ્રકાશિત થાઉં છું.

અહો વિકલ્પિતં વિશ્વમજ્ઞાનાન્મયિ ભાસતે। રૂપ્યં શુક્તૌ ફણી રજ્જૌ વારિ સૂર્યકરે યથા

અરે! અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું વિશ્વ મામાં પ્રકાશિત થાય છે, જેમ શંખમાં રૂપું, રજ્જુમાં સાપ, કે સૂર્યકિરણમાં પાણી દેખાય છે.

મત્તો વિનિર્ગતં વિશ્વં મય્યેવ લયમેષ્યતિ। મૃદિ કુંભો જલે વીચિઃ કનકે કટકં યથા

વિશ્વ મામાંથી ઉત્પન્ન થઈને અંતે મામાં જ લય પામે છે, જેમ કુંડો માટીમાં, તરંગ પાણીમાં, અને કટક સોનામાં લય પામે છે.