અષ્ટાવક્રગીતા

अष्टावक्र उवाच॥ मुक्तिं इच्छसि चेत्तात विषयान् विषवत्त्यज। क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज

અષ્ટાવક્રે કહ્યું: જો તું મુક્તિ ઈચ્છે છે, તો પুত્ર, વિષયોને ઝેર સમાન ત્યજી દે; ક્ષમા, સરળતા, દયા, સંતોષ અને સત્યને અમૃત સમાન અપનાવ.

न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये

તુ પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ કે આકાશ નથી; આ બધાના સાક્ષી, ચેતન સ્વરૂપ આત્માને મુક્તિ માટે ઓળખ.

यदि देहं पृथक् कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि। अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि

જો તું શરીરથી અલગ રહીને ચિતમાં આરામ કરે છે, તો તું હમણા જ સુખી, શાંત અને બંધનથી મુક્ત બની જશે.

न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्षगोचरः। असङ्गोऽसि निराकारो विश्वसाक्षी सुखी भव

તુ કોઈ જાતિ કે આશ્રમમાં નથી, તુ ઇન્દ્રિયોના વિષય પણ નથી; તુ અસંગ, નિરાકાર અને વિશ્વનો સાક્ષી છે—સુખી રહે.

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मानसानि न ते विभो। न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा

ધર્મ-અધર્મ, સુખ-દુઃખ—all મનની રચના છે, તે તારા નથી, હે વિભુ; તુ કર્તા કે ભોક્તા નથી—હમેશા મુક્ત છે.

एको द्रष्टासि सर्वस्य मुक्तप्रायोऽसि सर्वदा। अयमेव हि ते बन्धो द्रष्टारं पश्यसीतरम्

તુ બધાનો એક જ દ્રષ્ટા છે, હમેશા મુક્તિની નજીક છે; તારી એક જ બંધન એ છે કે તું દ્રષ્ટાને બીજું કંઈ માને છે.

अहं कर्तेत्यहंमानमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव

‘હું કર્તા છું’ એ અહંકારના મહા કાળિય દંશથી તું દુઃખી છે; ‘હું કર્તા નથી’ એ વિશ્વાસના અમૃત પીને સુખી થ.

एको विशुद्धबोधोऽहं इति निश्चयवह्निना। प्रज्वाल्याज्ञानगहनं वीतशोकः सुखी भव

‘હું એક શুদ্ধ ચેતના છું’ એ નિશ્ચયના અગ્નિથી અજ્ઞાનના ઘન જંગલને બળી નાખ; શોકથી મુક્ત થઈ, સુખી થ.

यत्र विश्वमिदं भाति कल्पितं रज्जुसर्पवत्। आनन्दपरमानन्दः स बोधस्त्वं सुखं भव

જ્યાં આખું વિશ્વ કલ્પિત છે, રજ્જુ પર સાપની જેમ, ત્યાં પરમ આનંદ અને આનંદ છે; તું એ જ ચેતના છે—સુખી થ.

मुक्ताभिमानी मुक्तो हि बद्धो बद्धाभिमान्यपि। किंवदन्तीह सत्येयं या मतिः सा गतिर्भवेत्

જે મુક્તિનો અભિમાન કરે છે, એ ખરેખર મુક્ત છે; જે બંધનનો અભિમાન કરે છે, એ બંધાયેલો છે. અહીં જે કહેવાતું છે એ સાચું છે: જેવું મન, તેવી ગતિ.

आत्मा साक्षी विभुः पूर्ण एको मुक्तश्चिदक्रियः। असंगो निःस्पृहः शान्तो भ्रमात्संसारवानिव

આત્મા સાક્ષી, સર્વવ્યાપી, પૂર્ણ, એક, મુક્ત, ચેતન, નિષ્ક્રિય, અસંગ, નિરિચ્છા અને શાંત છે—માત્ર ભ્રમથી સંસારમાં દેખાય છે.

कूटस्थं बोधमद्वैतमात्मानं परिभावय। आभासोऽहं भ्रमं मुक्त्वा भावं बाह्यमथान्तरम्

આત્માને કૂટસ્થ, અદ્વિતીય ચેતના તરીકે વિચાર; ‘હું આભાસ છું’ એ ભ્રમ છોડીને, બાહ્ય અને આંતરિક ભાવ ત્યજી દે.

देहाभिमानपाशेन चिरं बद्धोऽसि पुत्रक। बोधोऽहं ज्ञानखड्गेन तःनिकृत्य सुखी भव

શરીર-અભિમાનના પાશથી તું લાંબા સમયથી બંધાયેલો છે, પুত્ર; ‘હું ચેતના છું’—જ્ઞાનની ખડગથી એ પાશ કાપી, સુખી થ.

निःसंगो निष्क्रियोऽसि त्वं स्वप्रकाशो निरंजनः। अयमेव हि ते बन्धः समाधिमनुतिष्ठति

તુ અસંગ, નિષ્ક્રિય, સ્વપ્રકાશ અને નિરંજન છે; તારી એક જ બંધન એ છે કે તું સમાધિનો અભ્યાસ કરે છે.

त्वया व्याप्तमिदं विश्वं त्वयि प्रोतं यथार्थतः। शुद्धबुद्धस्वरूपस्त्वं मा गमः क्षुद्रचित्तताम्

આ સમગ્ર વિશ્વ તારા દ્વારા વ્યાપેલું છે; એ તારા પર જ ગોઠવાયેલું છે, જેમ છે તેમ. તારી સ્વરૂપ શুদ্ধ, જાગૃત ચેતના છે—કદાપિ નાના મનમાં ન પડ.

निरपेक्षो निर्विकारो निर्भरः शीतलाशयः। अगाधबुद्धिरक्षुब्धो भव चिन्मात्रवासनः

નિર્પેક્ષ, નિર્વિકાર, પૂર્ણ, શીતલ મન, અઘાધ બુદ્ધિ, અશાંત ન રહે, માત્ર ચેતનામાં સ્થિર રહે.

साकारमनृतं विद्धि निराकारं तु निश्चलं। एतत्तत्त्वोपदेशेन न पुनर्भवसंभवः

જેમાં આકાર છે, એ અસત્ય જાણ; અને જે નિરાકાર છે, એ અચળ છે. આ તત્ત્વના ઉપદેશથી પુનઃ જન્મ નથી.

यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवाऽस्मिन् शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः

જેમ દર્પણમાં પડેલી છબી અંદર અને ચારેય બાજુ હોય છે, એ રીતે આ શરીરમાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર પરમેશ્વર વસે છે.

एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा

જેમ એક જ આકાશ ઘડામાં અંદર અને બહાર સર્વત્ર છે, એ જ રીતે શાશ્વત, અવિરત બ્રહ્મ સર્વ જીવોમાં વ્યાપી રહેલું છે.

जनक उवाच॥ अहो निरंजनः शान्तो बोधोऽहं प्रकृतेः परः। एतावन्तमहं कालं मोहेनैव विडंबितः

જનક બોલ્યા: અરે! હું નિર્મળ, શાંત, જાગૃતિ સ્વરૂપ છું, પ્રકૃતિથી પર છું; કેટલાય સમય સુધી હું અજ્ઞાનથી ભટકાતો રહ્યો.

यथा प्रकाशयाम्येको देहमेनं तथा जगत्। अतो मम जगत्सर्वमथवा न च किंचन

જેમ હું એકલો આ શરીરને પ્રકાશિત કરું છું, એ જ રીતે હું જ જગતને પ્રકાશિત કરું છું; એટલે, આ આખું જગત મારું છે, અથવા તો કંઈયું પણ મારું નથી.

स शरीरमहो विश्वं परित्यज्य मयाधुना। कुतश्चित् कौशलाद् एव परमात्मा विलोक्यते

હવે શરીર અને વિશ્વને ત્યજીને, કોઈક કૌશલ્યથી હું પરમાત્માને જોઈ રહ્યો છું.

यथा न तोयतो भिन्नास्तरंगाः फेनबुद्बुदाः। आत्मनो न तथा भिन्नं विश्वमात्मविनिर्गतम्

જેમ તરંગો, ફેન અને બબૂલો પાણીથી અલગ નથી, એ જ રીતે આત્માથી ઉત્પન્ન થયેલું વિશ્વ પણ આત્માથી અલગ નથી.

तन्तुमात्रो भवेद् एव पटो यद्वद् विचारितः। आत्मतन्मात्रमेवेदं तद्वद् विश्वं विचारितम्

જેમ તપાસ કરતાં કપડું માત્ર તાંતુ જ હોય છે, એ જ રીતે તપાસ કરતાં આ વિશ્વ પણ માત્ર આત્મા-સ્વરૂપ જ છે.

यथैवेक्षुरसे क्लृप्ता तेन व्याप्तैव शर्करा। तथा विश्वं मयि क्लृप्तं मया व्याप्तं निरन्तरम्

જેમ ઈકશુના રસથી બનાવેલી શર્કરા તેમાં વ્યાપી હોય છે, એ જ રીતે વિશ્વ મારો જ બનાવેલો છે અને સતત મામાં વ્યાપી રહેલું છે.

आत्मज्ञानाज्जगद् भाति आत्मज्ञानान्न भासते। रज्ज्वज्ञानादहिर्भाति तज्ज्ञानाद् भासते न हि

આત્મજ્ઞાનથી જગત પ્રકાશિત થાય છે; આત્મજ્ઞાન વગર તે પ્રકાશિત થતું નથી. રજ્જુના જ્ઞાનથી સાપ દેખાય છે, પણ જ્ઞાનથી રજ્જુ જ દેખાય છે.

प्रकाशो मे निजं रूपं नातिरिक्तोऽस्म्यहं ततः। यदा प्रकाशते विश्वं तदाहं भास एव हि

મારું સ્વરૂપ પ્રકાશ છે; હું એથી અલગ નથી. જ્યારે વિશ્વ પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે હું જ પ્રકાશિત થાઉં છું.

अहो विकल्पितं विश्वमज्ञानान्मयि भासते। रूप्यं शुक्तौ फणी रज्जौ वारि सूर्यकरे यथा

અરે! અજ્ઞાનથી કલ્પાયેલું વિશ્વ મામાં પ્રકાશિત થાય છે, જેમ શંખમાં રૂપું, રજ્જુમાં સાપ, કે સૂર્યકિરણમાં પાણી દેખાય છે.

मत्तो विनिर्गतं विश्वं मय्येव लयमेष्यति। मृदि कुंभो जले वीचिः कनके कटकं यथा

વિશ્વ મામાંથી ઉત્પન્ન થઈને અંતે મામાં જ લય પામે છે, જેમ કુંડો માટીમાં, તરંગ પાણીમાં, અને કટક સોનામાં લય પામે છે.