અષ્ટાવક્રગીતા

મંદબુદ્ધિ વ્યક્તિ જ્યારે સંયમ જેવા કર્મોનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે તે તરત જ કલ્પનાઓમાં અને નિરર્થક વાતોમાં મગ્ન થઈ જાય છે. આવો માણસ, ભલે સત્ય સાંભળે, તેમ છતાં પોતાનું મોહ છોડતો નથી; બહારથી ભલે એકરૂપ દેખાય, અંદરથી તો તે ઇન્દ્રિય વિષયોની તીવ્ર ઇચ્છા રાખે છે. જેનું કર્મ જ્ઞાનથી ક્ષીણ થઈ ગયું છે, તે જગતની નજરે ભલે કર્મ કરતો જણાય, પણ વાસ્તવમાં તે કોઈ કર્મ કરતો નથી, ને તેને કર્મની વાત કરવાની પણ જરૂર રહેતી નથી. જે હંમેશાં અવિચલ અને નિર્ભય રહે છે, તેના માટે અંધકાર કે પ્રકાશ, ત્યાગ કે ગ્રહણ—કશું જ નથી. અને જે યોગી અવિર્ણ્ય સ્વરૂપ ધરાવે છે, જેમાં કોઈ સ્વભાવ જ નથી, તેના માટે શૂરવીરતા, વિવેક કે નિર્ભયતાનું પણ કોઈ સ્થાન નથી. યોગના દ્રષ્ટિકોણથી તો, સ્વર્ગ, નર્ક કે જીવંત મુક્તિ—કશું જ નથી; વધુ કંઈ કહેવું રહ્યું જ નથી. અવિચલ મનુષ્યને લાભની ઇચ્છા નથી, કે હાનિ માટે શોક નથી; તેનું મન શીતળ અને અમૃતમય રહે છે. જે નિરાશ છે, તે શાંતિશીલને વખાણતો નથી, કે દુષ્ટની નિંદા કરતો નથી; સુખ-દુખમાં સમાન રહી, તે કંઈ કરવાનું છે એવું માને જ નહીં. અવિચલ મનુષ્ય જગતને તિરસ્કારે છે નહીં, કે પોતાને જોવા ઇચ્છે છે નહીં; આનંદ કે રોષથી પર, તે જીવતો પણ નથી, મરેલો પણ નથી. તે સંતાન કે પત્નીથી બંધાયેલો નથી, ઇન્દ્રિય વિષયોની ઇચ્છા પણ નથી, પોતાના શરીર વિશે પણ અવગણ્ય રહે છે; એવો જ્ઞાની આશાઓથી મુક્ત રહીને તેજસ્વી બને છે. તે સર્વત્ર સંતોષી રહે છે, સંજોગ પ્રમાણે ચાલે છે, દેશ-દેશાંતરે નિર્બંધ ફરતો રહે છે, અને જ્યાં રાત્રિ થાય ત્યાં સુઈ જાય છે—આવી એ અવિચલ વ્યક્તિ છે. શરીર ઊભું રહે કે પડી જાય, મહાન આત્માને કોઈ ફરક પડતો નથી; તે પોતાની સ્વભાવમાં સ્થિત રહી, જન્મ-મરણના ચક્રને ભૂલી જાય છે. જે કશું ધરાવતો નથી, સ્વેચ્છાએ ચાલે છે, દ્વંદ્વથી મુક્ત અને તમામ સંશયોને કાપી નાખ્યા છે, તે સર્વથી અસક્ત રહી પોતાની જ સત્તામાં આનંદ માણે છે. અવિચલ મનુષ્ય મમત્વથી મુક્ત રહી તેજસ્વી બને છે; માટી, પથ્થર કે સોનાને સમાન જ જાણે છે; તેનું હૃદયના બંધન તૂટી ગયા છે અને તમામ રાગ-દ્વેષનો અંત આવી ગયો છે. જે સર્વત્ર અસાવધાન રહે છે, તેના હૃદયમાં કોઈ સંસ્કાર રહેતો નથી; મુક્ત અને તૃપ્ત આત્મા સાથે કોણ તુલના કરી શકે? એ જ્ઞાની જાણે છે છતાં જાણતો નથી, જુએ છે છતાં જુએતો નથી, બોલે છે છતાં બોલતો નથી—આવું તો એકમાત્ર સંસ્કારરહિત મનુષ્ય જ કરી શકે. ભીખારી હોય કે રાજા, જેની મનથી શુભ-અશુભના વિચાર છૂટી ગયા છે, એવો નિરાશ મનુષ્ય તેજસ્વી બને છે. પૂર્ણ યોગી માટે મુક્તિ ક્યાં છે, સંયમ ક્યાં છે, કે સત્યની નિશ્ચિતતા ક્યાં છે? જે શુદ્ધ, સીધો અને નિષ્કપટ સ્વભાવ ધરાવે છે, તેના માટે કશું જ બાકી રહેતું નથી. જે આત્મામાં તૃપ્ત છે, આશા રહિત અને દુઃખથી મુક્ત છે, તેને અંદર જે કંઈ પણ અનુભવે છે, તેનું વર્ણન કોણ કરી શકે? એ અવિચલ મનુષ્ય સુતા પણ ઊંઘમાં નથી, સ્વપ્ન જોતા પણ સ્વપ્નમાં નથી, જાગતા પણ જાગ્રત નથી—તે દરેક અવસ્થામાં પૂર્ણ રહે છે. જ્ઞાની મનથી વિચારીતો દેખાય છે, પણ વિચારો રહિત છે; ઇન્દ્રિયો ધરાવે છે, પણ જાણે એમ કે ઇન્દ્રિયો નથી; બુદ્ધિ ધરાવે છે, પણ જાણે એમ કે બુદ્ધિ નથી; અહંકાર ધરાવે છે, પણ અહંકાર નથી. તે આનંદી પણ નથી, દુઃખી પણ નથી; સંયમી પણ નથી, અસક્ત પણ નથી; મુક્તિની ઇચ્છા પણ નથી, કે મુક્ત પણ નથી; કંઈ છે પણ નહીં, અને એ પણ નથી કે કંઈ નથી. તે વ્યસ્તતામાં પણ અવ્યસ્ત રહે છે, નિર્વિકલ્પમાં પણ લય પામતો નથી, જડતામાં પણ જડ નથી, જ્ઞાનમાં પણ જ્ઞાની નથી. મુક્ત મનુષ્ય પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત રહી, કરેલું કે અકરેલું બધું સમાન માને છે; રાગ-દ્વેષથી મુક્ત હોવાથી બધે સમાન રહે છે અને ભૂતકાળ કે ભવિષ્યનું સ્મરણ કરતો નથી. તેને વખાણવામાં આનંદ નથી, નિંદામાં રોષ નથી; મૃત્યુ આવે તો વ્યાકુળ નથી, જીવન મળે તો હર્ષ નથી. તેનું મન શાંત છે; તે ન જનસમૂહ તરફ દોડે છે, ન જંગલ તરફ જાય છે; જેવું હોય, જ્યાં હોય, તે એ જ રહે છે. પછી જનક કહે છે: મારા હૃદયની ગુફામાંથી મેં સાચા જ્ઞાનના સંયમથી અવિચારોના કાંટા કાઢી નાખ્યા છે. હવે મારા માટે કૃતવ્ય, કામના, સંપત્તિ, વિવેક ક્યાં છે? દ્વૈત કે અદ્વૈત ક્યાં છે, હું તો મારી મહિમામાં સ્થિત છું. મારા માટે ભૂતકાળ ક્યાં છે, ભવિષ્ય ક્યાં છે, વર્તમાન ક્યાં છે? સ્થાન કે શાશ્વતતા ક્યાં છે? આત્મા કે અનાત્મા ક્યાં છે, શુભ કે અશુભ ક્યાં છે? વિચાર કે અવિવેક ક્યાં છે? સ્વપ્ન, ઊંઘ, જાગૃતિ, તુરીય અવસ્થા કે ભય ક્યાં છે? દૂર કે નજીક, બહાર કે અંદર, સ્થૂળ કે સૂક્ષ્મ—કશું જ નથી. મૃત્યુ, જીવન, લોક, સંસાર, વિલય કે લય કયાં છે? ત્રણ પુરુષાર્થ કે યોગની ચર્ચા હવે પૂરતી; જ્ઞાનની વાત પણ પૂરતી, હું તો મારા આત્મામાં આરામ પામ્યો છું. મારા માટે તત્વો, શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, ખાલીપો કે નિરાશા ક્યાં છે? શાસ્ત્ર, આત્મજ્ઞાન, નિરાસ મન, તૃપ્તિ કે ત્યાગ ક્યાં છે? જ્ઞાન કે અજ્ઞાન, હું કે મારું, બંધન કે મુક્તિ ક્યાં છે? આરંભેલા કર્મ કે જીવંત મુક્તિ ક્યાં છે? અંતિમ વિદેહ મુક્તિ ક્યાં છે? કર્તા કે ભોક્તા ક્યાં છે? નિષ્ક્રિય તેજસ્વિતા કે બીજું કંઈ ક્યાં છે? સાક્ષાત્કાર કે તેનો ફળ ક્યાં છે? જગત, મુક્તિ ઇચ્છુક, યોગી, જ્ઞાની, બંધન કે મુક્તિ—મારી અદ્વિતીય સ્વભાવમાં કશું જ નથી. આ રીતે આ જ્ઞાનમય અવસ્થા એ અવિચલ, મુક્ત, અને સર્વથા પૂર્ણ થયેલી છે, જ્યાં કંઈ પણ નથી, અને બધું પણ છે—કારણ કે તે પોતાની મહિમામાં સ્થિત છે.