અષ્ટાવક્રગીતા

જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોના ટાપુઓને જુએ છે, ત્યારે તે ડરીને અને આશ્રય શોધવા માટે ઝડપથી એકાગ્રતા પ્રાપ્ત કરવા માટે અંતર્મુખ થાય છે. પણ જ્યારે કોઈ ઈચ્છાવિહિન ભગવાનને જુએ છે, ત્યારે ઈન્દ્રિય વિષયોના હાથીઓ શાંત થઈ જાય છે; એ હાથીઓ, ભલે કેવાંય લાલચથી લલચાવાય, પણ હવે સેવા કરી શકતા નથી—એ ભાગી જાય છે. જેઓ નિર્ભય છે અને જેમનું મન સમતોલ છે, તેઓ મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરતા નથી; તેઓ જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શ કરતા, સુઘંધી લેતા, ખાતા—જેમ મન આવે તેમ રહે છે. આવા શુદ્ધમન વાળા, માત્ર સત્ય સાંભળવાથી જ, યોગ્ય-અયોગ્ય કે ઉદાસીનતા કંઈજ દેખાતું નથી. જ્યારે કંઈક કરવાનું આવે, ત્યારે સીધાઈથી કરે છે; શુભ કે અશુભ જેવું હોય, તેમનું વર્તન બાળક જેવું નિર્વિકાર હોય છે. મુક્તિથી જ તેને સુખ મળે છે, મુક્તિથી જ સર્વોચ્ચ પ્રાપ્ત થાય છે; મુક્તિથી જ પૂર્ણતા મળે છે અને મુક્તિથી જ પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યારે કોઈ પોતાને ન તો કર્તા માને છે, ન તો ભોક્તા—ત્યારે મનના સર્વ વિકલ્પો ક્ષીણ થઈ જાય છે. જેઓ જ્ઞાનવાન છે, તેઓ અપ્રયત્ન અને સહજ રીતે પણ પ્રકાશિત થાય છે; પણ જેમનું મન વિષયોમાં બંધાયેલું છે, તેમનું શાંતિ તો માત્ર ઢોંગ હોય છે. આવા મુક્તજ્ઞાની મહાન આનંદોમાં મગ્ન થાય છે, પર્વતોની ગુફાઓમાં પ્રવેશ કરે છે; તેઓ કલ્પના રહિત, બંધનથી મુક્ત અને વિમુક્ત બુદ્ધિ ધરાવે છે. જ્ઞાનવાન જ્યારે પંડિત, દેવ, તીર્થ, સ્ત્રી, રાજા કે પ્રિયજનને જુએ છે, ત્યારે પણ હૃદયમાં કોઈ છાપ રહેતી નથી. જ્યારે દાસ, પુત્ર, પત્ની, પૌત્ર કે સંબંધીઓ દ્વારા ઉપહાસ થાય છે, ત્યારે યોગી હસી ઊઠે છે અને ذرાયે પણ ચિંતિત થતો નથી. તે સંતોષમાં છે છતાં અસંતોષી નથી, દુઃખમાં છે છતાં શોકી નથી; આવા અજાયબ અવસ્થાને માત્ર એ જ જાણે છે જેમના જેવા બીજા છે. બંધન માત્ર ફરજમાં છે; જ્ઞાનવાન, જે સ્વરૂપે ખાલી, નિરૂપાધિ, અપરિવર્તિત અને નિર્વિકાર છે, તે એને બંધન માને જ નથી. મૂર્ખ મનુષ્ય ક્રિયાઓ છોડે તો પણ મન ઉશ્કેરાય, સર્વત્ર ચંચળ રહે છે; પણ કુશળજ્ઞાની કર્મ કરે તો પણ અશાંત થતો નથી. જેનું મન શાંત છે, તે સુખથી બેસે છે, સુખથી સુવે છે, આવેછે-જાય છે, બોલે છે, ખાય છે—કર્મ કરતી વખતે પણ આનંદથી રહે છે. જે પોતાની સ્વભાવથી જ દુઃખને અસ્પર્શી છે, એ લોકમાં પ્રવૃત્ત સામાન્ય લોકો કરતાં અલગ, મહાસરોવરના જેમ સ્થિર અને નિર્વિકાર પ્રકાશે છે. મોહગ્રસ્ત માટે નિર્વૃત્તિ પણ પ્રવૃત્તિ બની જાય છે, પણ જ્ઞાનવાન માટે પ્રવૃત્તિ પણ નિર્વૃત્તિનું ફળ આપે છે. સામાન્ય રીતે વિભૂતિથી વિમુખતા મૂર્ખોમાં જોવા મળે છે; પણ જેમનું શરીરમાં આશા પડી ગઈ છે, ત્યાં આસક્તિ કે અનાસક્તિ ક્યાં? મોહગ્રસ્તનું મન સતત કલ્પના અથવા અકલ્પનામાં જ બંધાય છે; પણ જે સ્વમાં સ્થિત છે, તે મન વિચારની હાજરી કે ગેરહાજરીથી સર્વે દૃષ્ટિઓથી મુક્ત છે. જ્ઞાનવાન, સર્વ કાર્યોમાં નિર્વાંછા રહીને, બાળક જેવો, કર્મમાં પ્રવૃત્ત હોય તો પણ અસ્પર્શી રહે છે, કારણ કે તે શુદ્ધ છે. તે જ ધન્ય છે, આત્મજ્ઞાની, જે સર્વ પરિસ્થિતિમાં સમભાવ રાખે છે—જુએ, સાંભળે, સ્પર્શે, સુઘંધ લે, ખાય—પણ મનમાં કોઈ વાંછા નથી. જે હંમેશાં આકાશ જેવો ભેદરહિત રહે છે, તેના માટે જગત ક્યાં? માયા ક્યાં? પ્રાપ્તિ ક્યાં? સાધના ક્યાં? જે સ્વભાવથી પરિપૂર્ણ અને સહજ છે, અવ્યભિચ્છિન્ન સમાધિમાં નિવાસ કરે છે—એ જ વિજયી છે, સર્વ ત્યાગી છે. શુ કહેવું બાકી છે? જે મહાન સત્યજ્ઞાની છે, જેને ભોગ કે મુક્તિમાં કોઈ વાંછા નથી, તે સર્વત્ર ઉદાસીન રહે છે. જે દ્વૈતજગતને, જે મહાત્માથી નીચે માત્ર નામરૂપે ઊભું છે, ત્યજી દીધું છે—એ શુદ્ધ ચૈતન્ય માટે હવે શું ફરજ રહી? જેને ખાતરી છે કે મનના વિચારો સુધી સર્વે માત્ર માયા છે, કશુંય વાસ્તવિક નથી, તેના માટે શુદ્ધ, અગ્રાહ્ય તેજ સહજ રીતે સ્થિર થઈ જાય છે. જેનું સ્વરૂપ તેજરૂપ છે, જે વિષયોને વાસ્તવિક માને નથી, તેના માટે નિયમ ક્યાં? ત્યાગ ક્યાં? પરિહાર ક્યાં? કે શાંતિ ક્યાં? જે અનંત રૂપે તેજમાન છે, જે પ્રકૃતિને વાસ્તવિક માને નથી, તેના માટે બંધન ક્યાં? મુક્તિ ક્યાં? આનંદ ક્યાં? દુઃખ ક્યાં? બુદ્ધિથી મર્યાદિત મનના જગતમાં માત્ર માયા દેખાય છે; પણ જે સ્વામિ, મમતા, અહંકાર અને વાંછાથી મુક્ત છે, તે જ્ઞાનવાન પ્રકાશે છે. જે જ્ઞાની આત્માને અવિનાશી અને દુઃખરહિત જુએ છે, તેના માટે જ્ઞાન ક્યાં? જગત ક્યાં? શરીર ક્યાં? 'હું' અને 'મારું'ના ભાવ ક્યાં? જો કોઈ મંદ બુદ્ધિ માણસ નિયંત્રણ જેવી ક્રિયાઓ ત્યજી દે છે, તો તરત કલ્પનાઓ અને વ્યર્થ વાતોમાં મગ્ન થઈ જાય છે. મંદ બુદ્ધિ માણસ, સત્ય સાંભળ્યા પછી પણ, મોહ છોડતો નથી; બહારથી ભલે એકરૂપ દેખાય, પણ અંદરથી વિષયોની વાંછા રાખે છે. જેને જ્ઞાનથી કર્મો છૂટી ગયા છે, તે જગતની નજરે કર્મ કરે છે, પણ વાસ્તવમાં કર્મ કરતો નથી, ન તો તેને કર્મની વાત કરવાની જરૂર છે. જે અવિચલ, નિર્ભય અને હંમેશાં મુક્ત છે, તેના માટે અંધકાર ક્યાં? પ્રકાશ ક્યાં? ત્યાગ ક્યાં? કે કંઈય પણ ક્યાં? જેમની પ્રકૃતિ અવિર્ણનીય છે અને કોઈ સ્વરૂપ નથી, એવા યોગી માટે ધૈર્ય, વિવેક કે નિર્ભયતા ક્યાં? ન તો સ્વર્ગ છે, ન નર્ક, કે જીવિતમુક્તિ પણ નથી; યોગના દૃષ્ટિકોણથી તો કશુંય નથી—શુ વધુ કહેવું? તે લાભની ઈચ્છા રાખતો નથી, ન તો અભાવમાં શોક કરે છે; સ્થિરમન માણસનું મન શીતળ અને અમૃતથી ભરેલું છે. નિર્વાંછા પુરુષ શાંતને વખાણતો નથી, ન તો દુષ્ટની નિંદા કરે છે; સુખ-દુઃખમાં સમભાવ રાખે છે, અને કંઈ કરવાનું નથી એવું જુએ છે. સ્થિરમન માણસ જગતથી દ્વેષ રાખતો નથી, ન તો પોતાને જુએ છે; આનંદ કે અસંતોષથી મુક્ત, જીવતો કે મરેલો—એવું કંઈ નથી. પત્ની-પુત્રથી અનાસક્ત, વિષયોની ઈચ્છાથી મુક્ત, પોતાના શરીર માટે પણ નિરસ, તે જ્ઞાનવાન આશારહિત પ્રકાશે છે.