અષ્ટાવક્રગીતા

આ જગતમાં ઘણા લોકો છે—કેટલાક ભોગની ઈચ્છા રાખે છે, કેટલાક મુક્તિની—but ખૂબ જ દુર્લભ એવા મહાન આત્મા છે, જેને આ બંને માટે કોઈ લાલસા જ નથી. જે મહાન બુદ્ધિશાળી છે, તે ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ, જીવન કે મૃત્યુ—કંઈ પણ સ્વીકારવાનો કે ત્યાગવાનો વિચાર જ રાખતો નથી. એવો પુરુષ, બ્રહ્માંડના લય સમયે પણ કોઈ ઈચ્છા રાખતો નથી, અને બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વમાં પણ કોઈ વિમુખતા નથી. જેવું જીવન મળી ગયું, એમાં જ તે ધન્ય અને સંતોષી રહે છે. જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ, સર્વ વિચારો વિલિન થઈ ગયા હોય, એવો સિદ્ધપુરુષ જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, ઘ્રાણ કરતા, ભોજન કરતા—all acts—પણે પોતાનામાં સંતોષી રહે છે. એની દૃષ્ટિ શૂન્ય છે, ક્રિયાઓ વ્યર્થ છે, ઇન્દ્રિયો નિર્વિકાર છે; જેને સંસારરૂપ સાગર સુકાઈ ગયો છે, તેમાં હવે લાલસા કે વિમુખતા—કંઈ જ રહી નથી. એવો પુરુષ જાગતો નથી, ઊંઘતો નથી, આંખો ખોલતો કે બંધ કરતો નથી—આહ! કેવી અવસ્થામાં એ મુક્ત મનવાળો ક્યાંક સ્થિત છે. ક્યાંય પણ એ સ્વસ્થ દેખાય છે, શુદ્ધ ચિંતન સાથે, સર્વ ઈચ્છાઓથી મુક્ત, પ્રકાશિત અને મુક્ત. જોવું, સાંભળવું, સ્પર્શવું, ઘ્રાણ, ભોજન, લેવું, બોલવું, ચાલવું—ક્રિયા અને અક્રિયા બંનેથી મુક્ત, એવો મહાન આત્મા ખરેખર મુક્ત છે. એવો પુરુષ ન તો કોઈની ટીકા કરે છે, ન વખાણ કરે છે, ન ખુશી થાય, ન ગુસ્સો આવે; ન આપે છે, ન લે છે—મુક્ત છે, સર્વત્ર નિર્લિપ્ત રહે છે. સ્ત્રીને પ્રેમથી જુએ કે મૃત્યુ સામે આવે, એનું મન અચળ અને સ્વસ્થ રહે છે—આવો છે મુક્ત મહાન આત્મા. સુખ-દુઃખ, પુરુષ-સ્ત્રી, શુભ-અશુભ—કંઈમાં પણ એ વિભેદ નથી રાખતો; જે સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખે છે, તે જ્ઞાની છે. એમાં હિંસા નથી, દયા નથી, અભિમાન નથી, નિરાશા નથી; આશ્ચર્ય નથી, ચંચળતા નથી—એવો પુરુષ સંસારભ્રમણથી મુક્ત છે. મુક્ત પુરુષ માટે વિષયોથી શત્રુતા કે આસક્તિ નથી; મન હંમેશાં નિર્લિપ્ત રહે છે; જે મળે, જે ન મળે—બધામાં એ આનંદ માણે છે. ધ્યાન, અધ્યાત્મ, પુણ્ય-પાપના વિચારો—કંઈ જ નથી; એનું મન શૂન્ય છે, જાણે કંઈ જાણતું જ નથી, એકાંતમાં સ્થિત. એમાં મમત્વ નથી, અહંકાર નથી; જાણે છે કે કશું જ પોતાનું નથી; સર્વ આશાઓ અંદર વિલિન થઈ ગઈ છે—કોઈ કાર્ય કરે તો પણ એ કંઈ જ કરતો નથી. મનની પ્રકાશતા કે મૂર્છા, સ્વપ્નની જડતા—આ બધાથી મુક્ત, જે અવસ્થામાં રહે છે, એનું મન સંપૂર્ણ વિલિન છે. અષ્ટાવક્ર કહે છે: જાગૃતિ આવે ત્યાં સુધી મોહ સ્વપ્ન સમાન છે; જેનુ સ્વરૂપ શુદ્ધ આનંદ, શાંત અને તેજસ્વી છે, તેને હું વંદન કરું છું. જે બધું પ્રાપ્ત કરે છે, તે અનેક ભોગ ભોગવે છે, પણ સંપૂર્ણ ત્યાગ વિના સાચો સુખી બની શકતો નથી. જેનું અંતર આત્મા કર્તવ્યના દુઃખથી દઝાઈ ગયું છે, એ શાંતિના અમૃત વિના સુખી રહી શકે નહીં. આ સંસાર માત્ર કલ્પના છે, વાસ્તવમાં કંઈ જ નથી; જે સત્તા અને અસત્તાની ભેદરેખા ઓળખે છે, તેને પોતાના સ્વરૂપથી વિમુખતા જ નથી. આત્માની અવસ્થા ન તો દૂર છે, ન સંકુચિત; એ સહજ, વિભેદરહિત, અપ્રયત્ન, અપરિવર્તનશીલ અને શુદ્ધ છે. ભ્રમ અંતે, પોતાનું સ્વરૂપ સ્વીકારી લીધા પછી, જેની દૃષ્ટિ નિર્વિઘ્ન છે, તે શોકથી મુક્ત પ્રકાશિત થાય છે. આ સમગ્ર જગત માત્ર કલ્પના છે; આત્મા મુક્ત અને શાશ્વત છે. આ જાણ્યા પછી, જ્ઞાની બાળકની જેમ વ્યર્થ સાધના કેમ કરે? આત્મા બ્રહ્મ છે અને સત્તા-અસત્તા કલ્પિત છે—આ નિશ્ચય પછી નિર્લોભ પુરુષ શું જાણે, શું કહે, શું કરે? "હું આ છું, હું આ નથી"—આ વિચાર પણ વિલિન થઈ જાય, સર્વે આત્મા રૂપે દેખાય, ત્યારે યોગી મૌન થઈ જાય છે. શાંત યોગી માટે ન તો ચંચળતા છે, ન એકાગ્રતા; ન વધારે જ્ઞાન છે, ન અજ્ઞાન; ન સુખ છે, ન દુઃખ. રાજ્યમાં હોય કે ભિક્ષુક જીવનમાં, લાભ-હાનિમાં, લોકમાં કે વનમાં—જે યોગીનું સ્વરૂપ વિભેદરહિત છે, તેને કશું જ ફરક પડતું નથી. ધર્મ ક્યાં છે, કામ ક્યાં છે, અર્થ ક્યાં છે, વિવેક ક્યાં છે? દ્વંદ્વોથી મુક્ત યોગી માટે "આ કર્યું, આ ન કર્યું"—કંઈ જ નથી. કશું કરવાનું નથી, હૃદયમાં આનંદ પણ નથી; જીવંત મુક્ત યોગી માટે જીવન માત્ર જેવું છે, એવું જ છે. મોહ ક્યાં છે, જગત ક્યાં છે, ધ્યાન ક્યાં છે, મોક્ષ ક્યાં છે? સર્વ વિચારની સીમાએ સ્થિત મહાન પુરુષ માટે આ બધું જ વિલિન છે. જેને આ જગત દેખાય છે, તે કહે કે એ નથી; જે નિર્લોભ છે, તે ક્રિયા કરે છે, છતાં જોઈને પણ ન જોઈ શકે છે. જે બ્રહ્મને જોઈ ચૂક્યો છે, તે વિચાર કરે છે "હું બ્રહ્મ છું"; પણ જે નિર્વિચાર, દ્વિતિય રહિત છે, એ શું વિચાર કરે? જે આત્માની ચંચળતા અનુભવે છે, તે તેને રોકવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ જે મહાન છે, એ અચંચળ અને નિષ્પ્રયોજન છે, અને કંઈ જ કરતો નથી. જ્ઞાની, ભલે જગતથી વિપરીત દેખાય, છતાં તેમાં રહીએ, એ કોઈ લય, ચંચળતા કે પોતાનો અભાવ નથી જુએ. જ્ઞાની, સંતોષી અને સત્તા-અસત્તાથી મુક્ત, નિર્લોભ છે; દુનિયાના દૃષ્ટિકોણે ભલે ક્રિયા કરે, પણ વાસ્તવમાં એ કંઈ જ કરતો નથી. ક્રિયામાં હોય કે નિવૃત્ત, જ્ઞાની કદી ભ્રમિત થતો નથી; જે પણ કરવું પડે, એ સહજ રીતે કરે છે, અને સ્વસ્થ રહે છે. નિર્લોભ, આધાર વિહિન, મુક્ત અને બંધન રહિત, એ પોતાની ઈચ્છાથી ચાલે છે; સંસ્કારોના પવનથી ઉડતો સુકાઈ ગયેલા પાન જેવો છે. સંસારથી મુક્ત માટે ક્યાંય આનંદ કે દુઃખ નથી; શાંત મનથી, હંમેશાં જાણે દેહવિહિન રહે છે. જેનું મન ઠંડા કરતાં પણ ઠંડું છે, અને જે આત્મામાં આનંદ પામે છે, તે ક્યાંય ત્યાગ કે નુકસાનની ભાવના નથી રાખતો. જેનું મન સહજ રીતે શૂન્ય છે, તે જે કરે છે, તે સહજપણે થાય છે; સામાન્ય માણસ જેવો, એમાં ન તો અભિમાન છે, ન અપમાન.