અષ્ટાવક્રગીતા

અષ્ટાવક્રાએ શાંતિભર્યા અને ઉદ્ગારભર્યા સ્વરે એ રીતે કહ્યું: જે વ્યક્તિ સંસારના વિષયોને ત્યજી દે છે, તે વિરક્ત છે; જે વ્યક્તિ તેમને મેળવવા માટે તરસે છે, તે રાગી છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ ગ્રહણ અને ત્યાગથી પર છે, તે ન તો વિરક્ત છે, ન તો રાગી—એ બંનેથી મુક્ત છે. જ્યાં સુધી ઈચ્છા જીવંત છે—જે સંસારનું મૂળ છે—ત્યાં સુધી સ્વીકાર અને ત્યાગની ભાવના રહે છે. જ્યારે શુદ્ધ જિજ્ઞાસાની અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે એ ભાવના ઓછી થઈ જાય છે. પ્રવૃત્તિમાં આસક્તિ ઉદભવે છે, અને નિષ્ક્રિયતા માં દ્વેષ; પણ જ્ઞાની, જે દ્વંદ્વથી મુક્ત છે, બાળક જેવી નિરપેક્ષ સ્થિતિમાં સ્થિર રહે છે. રાગી દુઃખમાંથી બચવા માટે સંસાર છોડવાની ઇચ્છા રાખે છે; પણ નિરાગી, જે દુઃખથી મુક્ત છે, એ સંસારમાં પણ અશાંત નથી. જો કોઈને મુક્તિનું અભિમાન છે, અથવા શરીર સાથે 'મારું' ભાવ છે, તો એ ન તો જ્ઞાની છે, ન તો યોગી—માત્ર દુઃખમાં ભાગીદાર છે. શિવ, વિષ્ણુ કે બ્રહ્મા—even તેઓ શીખવે, તો પણ તમારે પોતાનું સુખ મેળવવું હોય, તો બધું ભૂલી જવું જરૂરી છે. જેણે જ્ઞાન અને યોગનો ફળ પ્રાપ્ત કર્યો છે, અને જેના ઇન્દ્રિયો હંમેશા શુદ્ધ અને સંતોષિત છે, એ વ્યક્તિ એકાંતમાં આનંદ અનુભવતો રહે છે. જ્ઞાની વ્યક્તિ ક્યારેય આ સંસારમાં શોક નથી કરતો, કેમ કે એ જ સમગ્ર બ્રહ્માંડને પૂર્ણ કરે છે. જે પોતામાં આનંદ પામે છે, એ માટે સંસારના વિષયો ક્યારેય આનંદદાયી નથી—જેમ સલ્લાકી ની કાંદીઓના શોખી હાથીને નીમની પાંદડીઓ ગમતી નથી. આ સંસારમાં જે સુખની ઇચ્છા રાખે છે, અને જે મુક્તિની ઇચ્છા રાખે છે, એવા ઘણાં છે; પણ બંનેથી મુક્ત મહાન આત્મા દુર્લભ છે. શ્રેષ્ઠ મનવાળા માટે ધર્મ, અર્થ, કામ, મુક્તિ, જીવન કે મૃત્યુમાં સ્વીકાર-ત્યાગની ભાવના નથી. બ્રહ્માંડના વિલય સમયે પણ તેને ઈચ્છા નથી, અને તેના અસ્તિત્વમાં પણ દ્વેષ નથી; એ જેમ જીવ્યો, તેમ જ સુખી રહે છે, સંતોષી રહે છે. જ્ઞાનથી સંતૃપ્ત, તમામ વિચારો વિલય પામ્યા, એ પુરુષ જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સુઘતા, ખાતા—જેમ છે તેમ સંતોષી રહે છે. એની દૃષ્ટિ ખાલી છે, ક્રિયા વ્યર્થ છે, ઇન્દ્રિયો નિષ્ક્રિય છે; સંસારના મહાસાગર સૂકાઈ ગયેલા એમાં neither longing nor detachment. એ neither wakes nor sleeps, neither opens nor closes his eyes; liberated, એ અવ્યાખ્યાય અને અદભુત સ્થિતિમાં સ્થિત છે. એ જ્યાં પણ હોય, સ્વ-સ્થિત, શુદ્ધ ભાવના સાથે, તમામ ઈચ્છાઓથી મુક્ત, સર્વત્ર પ્રકાશિત થાય છે. જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સુઘતા, ખાતા, લેતા, બોલતા, ચાલતા—ક્રિયા અને અક્રિયા બંનેથી મુક્ત, મહાન આત્મા ખરેખર મુક્ત છે. એ neither criticizes nor praises, neither rejoices nor gets angry; neither gives nor takes—મુક્ત, સર્વત્ર નિરપેક્ષ. સ્ત્રીને પ્રેમથી જોતા હોય કે મૃત્યુ આવે, એનું મન અશાંત નથી—મુક્ત મહાન આત્મા સ્વ-સ્થિત રહે છે. સુખ-દુઃખ, પુરુષ-સ્ત્રી, લાભ-અલાભ—જ્ઞાની માટે બધું સમાન છે; એ સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે. એમાં neither violence nor compassion, neither arrogance nor dejection; neither wonder nor agitation—wandering has ended. મુક્ત વ્યક્તિ neither an enemy of sense objects nor attached to them; unattached mindથી જે આવે, એમાં આનંદ, અને જે ન આવે, એમાં longing નથી. Concentration, non-concentration, good, bad—મન ખાલી, કંઈ જાણતું નથી, પરમ એકાંતમાં સ્થિત. કોઈ વસ્તુમાં મમતા નથી, અહંકાર નથી, 'કશું મારું નથી' એવી દૃઢ સમજ સાથે, તમામ આશાઓ અંતરમાં વિલય પામેલી, ક્રિયા કરતાં પણ કંઈ કરતું નથી. મનના પ્રકાશ અને ગૂંચવણ, સ્વપ્નની જડતા—જે અવસ્થામાં હોય, એનું મન વિલય પામેલું છે. અષ્ટાવક્રા કહે છે: જાગૃતિ આવ્યા સુધી, મોહિતાવસ્થા સ્વપ્ન જેવી છે; જેની સ્વભાવ શુદ્ધ આનંદ, શાંતિ અને પ્રકાશથી ભરપૂર છે, તેને હું નમું. સંપૂર્ણ ધન પ્રાપ્ત કરીને કોઈ ઘણાં આનંદ માણે છે, પણ સંપૂર્ણ ત્યાગ વિના સાચું સુખ મળતું નથી. જેનું આંતરિક સ્વ 'કર્તવ્યના દુઃખ'થી દહાયું છે, એ માટે શાંતિના અમૃત વિના સુખ શક્ય નથી. આ અસ્તિત્વ માત્ર કલ્પના છે, વાસ્તવમાં કંઈ નથી; જે 'અસ્તિત્વ-અનસ્તિત્વ'નો ભેદ જાણે છે, એ માટે પોતાનો સ્વભાવ ક્યારેય ગુમાતો નથી. આત્માની અવસ્થા neither distant nor contracted; effortless, unchanging, pure, distinctionsથી મુક્ત, attained. જ્યારે ગૂંચવણ સમાપ્ત થાય છે અને પોતાનો સાચો સ્વભાવ સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે unobstructed visionવાળા લોકો free from sorrow, પ્રકાશિત થાય છે. આખું જગત માત્ર કલ્પના છે; આત્મા મુક્ત અને શાશ્વત છે. આ જાણીને, જ્ઞાની બાળકની જેમ યોગભ્યાસ કેમ કરે? જ્યારે આત્મા બ્રહ્મ છે, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ imagined છે, ત્યારે નિરાશા-મુક્ત વ્યક્તિ શું જાણે, શું કહે, શું કરે? 'હું આ છું, હું આ નથી' એ વિચાર વિલય પામે છે, અને બધું આત્મા રૂપે જાણે છે, ત્યારે યોગી નિરવ થઈ જાય છે. શાંતિભર્યા યોગી માટે distraction, concentration, excessive understanding, ignorance, pleasure, pain—કશું નથી. રાજા કે ભિક્ષુક, લાભ કે અલાભ, લોકમાં કે વનમાં—યોગીના સ્વભાવમાં કોઈ ભેદ નથી. ક્યાં ધર્મ, ક્યાં ઈચ્છા, ક્યાં ધન, discrimination? દ્વંદ્વથી મુક્ત યોગી માટે 'આ કર્યું, આ નથી' જેવી ભાવના નથી. કશું કરવાનું નથી, હૃદયમાં delight નથી; જીવતા-મુક્ત યોગી માટે જીવન છે, જેવું છે. ક્યાં મોહ, ક્યાં જગત, ક્યાં ધ્યાન, ક્યાં મુક્તિ? સર્વ વિચારોની સીમા પર સ્થિત મહાન આત્મા માટે એ બધું અસ્તિત્વમાં નથી.