અષ્ટાવક્રગીતા

એક સમયે અષ્ટાવક્રે પોતાના પ્રિય શિષ્યને શાંતિ અને આનંદની દિશામાં માર્ગદર્શન આપતાં કહ્યું: “પ્રિય, સર્વ જીવોમાં પોતાને અને પોતામાં સર્વ જીવોને ઓળખો; પછી અહંકાર અને મમત્વ છોડો અને સુખી રહો. આ સમગ્ર બ્રહ્માંડ જેમ દરિયામાં તરંગો ઉદ્ભવે છે, તેમ તારી જ ચેતનામાં પ્રકાશિત થાય છે—એ જ સત્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. ચેતનાના સ્વરૂપ, તું દુઃખમાંથી મુક્ત થ. વિશ્વાસ રાખ, પ્રિય, વિશ્વાસ રાખ—અહીં મોહમાં પડ ન જ. તારો સાચો સ્વભાવ, આત્મા, જ્ઞાનરૂપ છે, દૈવી છે, અને પ્રકૃતિથી પર છે. શરીર ગુણોથી ઘેરાયેલું છે, તે ઉભું રહે છે, આવે છે, જાય છે; પરંતુ આત્મા ક્યાં આવે, ક્યાં જાય—પછી તું શા માટે તેની માટે શોક કરે છે? શરીર ચાહે યુગ સુધી રહે કે આજે જ વિલય પામે—તારે, જે શુદ્ધ ચેતનાસ્વરૂપ છે, માટે તેમાં કોઈ વધઘટ નથી. તારી અનંત દરિયાની જેમ, બ્રહ્માંડના તરંગો સ્વયં ઉદ્ભવે છે; તે ઉદ્ભવે કે શાંત થાય, તારા માટે કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી. પ્રિય, તું શુદ્ધ ચેતનાસ્વરૂપ છે; આ જગત તારા થી અલગ નથી. એટલે, કયાં, કેમ, અને કોની માટે સ્વીકાર કે ત્યાગની કોઈ કલ્પના રહે? તારી જ અવિનાશી, શાંત, શુદ્ધ ચેતનાના આકાશમાં જન્મ, ક્રિયા કે અહંકાર કેવી રીતે હોઈ શકે? જે પણ તું જોઈ શકે છે, ત્યાં તું જ દેખાય છે. શું કંકણ, બાંગડી, પાયલ સોનાથી અલગ ચમકે છે? ‘આ હું છું, આ હું નથી’—આ ભેદ છોડ. સર્વે આત્મા છે એમ જાણીને, બધા વિચારોમાંથી મુક્ત થઈ અને ખુશ રહો. અજ્ઞાનથી જગત દેખાય છે; વાસ્તવમાં, તું એક જ છે. તારા સિવાય કોઈ બંધન કે મુક્તિ નથી. નિશ્ચય રાખ કે આ જગત માત્ર માયા છે, બીજું કંઈ નથી. કામનાથી મુક્ત, જ્ઞાનરૂપ, તું જાણે કશું નથી એમ બની, શાંતિમાં સ્થિર થ. અસ્તિત્વના એક દરિયામાં, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—all are one. તારા માટે બંધન કે મુક્તિ નથી, કરવાનું કે ન કરવાનું નથી—હમેશા આનંદથી વિચર. ચેતનાસ્વરૂપ, મનને વિચારો અને શંકાથી વ્યથિત ન કર. શાંત રહો, આનંદથી પોતાના આત્મામાં સ્થિર રહો, જે આનંદરૂપ છે. ધ્યાન પણ સંપૂર્ણપણે છોડ; હૃદયમાં કશું પકડી ન રાખ. તું આત્મા છે, પહેલેથી જ મુક્ત—વિચારથી શું પ્રાપ્ત થશે? અષ્ટાવક્રે કહ્યું: ‘પ્રિય, તું અનેક શાસ્ત્રો સમજાવ કે સાંભળ, પણ તું સાચો આરામ તો બધું ભૂલી જવાથી જ પામે છે.’ ભોગ, કર્મ કે ધ્યાન—બધું તારી ઈચ્છા પ્રમાણે કર; પણ મન, જો કામનાઓથી મુક્ત છે, તો ખૂબ આનંદ પામે છે. દરેક માણસ પ્રયત્નમાં દુઃખ પામે છે; કોઈ આ સત્ય જાણતો નથી. આ જ ઉપદેશથી ભાગ્યશાળી શાંતિ પામે છે. જે blink of eye જેટલી ક્રિયા પણ દુઃખ આપે છે, એ સૌથી મોટો ‘આલસી’ છે; સુખ તો તેને જ મળે છે, બીજાને નહીં. મન ‘આ કરવું છે, આ નથી’—આ દ્વંદ્વમાંથી મુક્ત થાય, ત્યારે ધર્મ, અર્થ, કામ, મુક્તિ—all become irrelevant. વિરક્ત વ્યક્તિ ઇન્દ્રિય વિષયોને ત્યાગે છે; રાગી તેમને માટે તરસે છે; પણ જે પકડી રાખવામાં કે છોડવામાં મુક્ત છે, તે neither detached nor passionate. સ્વીકાર-ત્યાગની કલ્પના કામના સુધી રહે છે—જગતનું મૂળ; શુદ્ધ તપાસની સ્થિતિ સુધી. પ્રવૃત્તિમાં આસક્તિ, નિષ્ક્રિયતામાં દ્વેષ; પણ વિવેકી, દ્વંદ્વથી મુક્ત, બાળકની જેમ સ્થિર રહે છે. રાગી દુઃખથી બચવા માટે જગત છોડવા ઈચ્છે છે; પણ નિરાશ, દુઃખથી મુક્ત, જગતમાં પણ વ્યથિત નથી. જે મુક્તિમાં પણ અહંકાર રાખે છે, અને શરીરમાં ‘મારું’ માને છે, તે neither knower nor yogi, પણ માત્ર દુઃખમાં ભાગીદાર છે. શિવ, વિષ્ણુ કે બ્રહ્મા—even if they teach you, તું સાચો આરામ તો બધું ભૂલી જવાથી જ પામે છે. અષ્ટાવક્રે કહ્યું: ‘જેણે જ્ઞાન અને યોગનો ફલ પ્રાપ્ત કર્યો છે, જેના ઇન્દ્રિય હંમેશા શુદ્ધ અને સંતૃપ્ત છે, તે એકલા આનંદ પામે છે.’ જ્ઞાનીને ક્યારેય જગતમાં શોક નથી; કારણ કે એ જ સમગ્ર બ્રહ્માંડને પૂર્ણ કરે છે. જે પોતાના આત્મામાં આનંદ પામે છે, તેને વિષય ક્યારેય આનંદ આપતા નથી; જેમ નીમના પાંદડા હાથીને પાંદડાની તરસ નથી. દુર્લભ છે જે ભોગમાં પણ અસંસ્કૃત રહે છે, અને ભોગ ન હોય ત્યારે તરસ પણ નથી. આ જગતમાં enjoyment અને liberation—બન્ને માટે તરસાવા વાળા છે; પણ દુર્લભ છે જે બંનેથી મુક્ત છે. મહાન ચિત્ત માટે, ધર્મ, અર્થ, કામ, મુક્તિ, જીવન કે મૃત્યુમાં સ્વીકાર-ત્યાગની કલ્પના નથી. બ્રહ્માંડના વિલયમાં પણ તેને ઇચ્છા નથી, અને તેના અસ્તિત્વમાં દ્વેષ નથી; જેમ જીવ્યા, તેમ જ આનંદમાં રહે છે. આ જ્ઞાનથી પૂર્ણ, બધા વિચારો વિલય પામ્યા, accomplished one, જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સુગંધ લેતા, ખાતા, contentedly abide as he is. તેની દૃષ્ટિ ખાલી, ક્રિયા વ્યર્થ, ઇન્દ્રિય ક્ષીણ; longing or detachment—કશું નથી, કારણ કે જગતનો દરિયો સૂકી ગયો છે. તે neither wakes nor sleeps, neither opens nor closes eyes; અહા, કેવી સ્થિતિ—ક્યાંક એ abide કરે છે, જેના મન મુક્ત છે. સર્વત્ર self-possessed, pure intention; desiresથી મુક્ત, liberated, everywhere shines. જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સુગંધ લેતા, ખાતા, લેતા, બોલતા, ચાલતા—action અને inaction બંનેથી મુક્ત, great-souled one liberated indeed. Neither criticizes nor praises, neither rejoices nor gets angry; neither gives nor takes—liberated, everywhere indifferent. સ્ત્રીને લાગણીથી જોતા કે મૃત્યુ નજીક આવતા—even then, his mind remains undisturbed, self-possessed— liberated great-souled one is such. આ રીતે, અષ્ટાવક્રે શિષ્યને આત્મજ્ઞાન, detached bliss, અને સર્વત્ર મુક્તિની શાંતિમાં સ્થિર થવાની વાત કરી—જેમાં આનંદ, શાંતિ, અને પૂર્ણતા છે, અને જે કોઈ effortથી પણ પ્રાપ્ત નથી, માત્ર સર્વે કલ્પનાઓમાંથી મુક્ત થવાથી જ મળે છે.