शाण्डिल्यभक्तिसूत्रम्

शाण्डिल्यः मन्यते—परमात्मा द्वयोः अपि परमोऽस्ति, श्रुत्युक्त्या तर्केण च प्रमाणात्। यदि कोऽपि वदेत्—“असमत्वात् न सिध्यति,” तर्हि न एवं, विशेषात्, यथा विज्ञानस्य। दुःखितः च न परमोऽस्ति, यतः तदनन्तरं विशेषः दृश्यते। यदि वदेत्—“एषः ऐश्वर्यम् एव,” तर्हि न एवं, यतोऽस्य स्वभावतः एव। अनवच्छिन्नं परमेश्वरत्वं तस्यैव सम्भवति, न अन्येषां। यदि पृच्छेत—“कथमिदं सर्वमिथ्या न स्यात्?” तर्हि न तथा, बुद्धेः अनन्तत्वात्। अन्यस्वभावात् भेदेन, न विकारः, यथा चैतन्यं स्वस्वरूपे स्थितम्। अस्य आधारः गृहस्य अधिष्ठानवत्। परस्पराश्रयात् उभयोरपि अस्तित्वम्। ज्ञातुः ज्ञेयस्य च व्यतिरिक्तं तृतीयं नास्ति। संयोगे, परिवर्तनेन। शक्त्या, यत् ज्ञायतॆ, तत् न मिथ्या। अस्य शुद्धिः लोकलक्षणैः अनुमीयते। स्मरणे, आदरः, मानः, स्नेहः, अमैत्री, संशयः, यशः, प्रयोजनबोधः, भक्तिः, अर्पणं, सर्वे च तादृशाः भावाः, विरोधादयः च, बहुधा दृश्यन्ते। परन्तु द्वेषादयः न तथा। शेषवाक्येन, अवतारेषु अपि एवं स्यात्। जन्मकर्मणोः ज्ञाता, “अजः” इति शब्दात्। स च दिव्यः, केवलं स्वशक्त्या उत्पन्नः। तस्य मुख्यगुणः करुणा। स जीवः, न अवतारेषु। द्यूत-राजसेवयोः निषेधात्। यदि वासुदेवः इति उच्यते, तर्हि तस्य निष्क्रियत्वमेव। च चिन्हनात्। वृष्णिषु, उत्कृष्टतया। एवं, तेषु सुस्थितेषु। भक्तिः, पूजार्थसमाप्त्या, परस्यैव गौणत्वं, तस्य कारणत्वात्। अन्येषां, रागप्रयोजनसङ्गतिस्मरणात्। शेषाः तु मध्यस्थाः, पूजारम्भे च, अपूर्णत्वात्। तेषु, आरम्भे शुद्धिः जायते। तेषु, विशिष्टसंबन्धानुसारं केचित् अधिकं फलम् मन्यन्ते। जैमिनिः वदति—“न तथा,” सम्भवात्। अत्र, अङ्गानां यथायोगं प्रवृत्तिः, यथा गृहकृत्येषु। एकं कर्म अपि, यदि भगवतः प्रीत्यै, तदा शक्तिमत्। अर्पणं न बन्धनम्, किं तु द्वारम्। ध्यानस्य नियमः, सुलभत्वात् सिद्धः। तस्मिन्यज्ञे, पूजा; अन्येषां न तथा। पाद्यं च अर्घ्यं च, अव्याप्ते, समम्। स्वयम् अर्पितं, भेदं विना ग्राह्यम्। दोषेषु, हेतुगुणालोकनात् निर्णयः। पत्रादिदानं, यदि न विधीयते, तर्हि विशेषमर्हति। एवं शाण्डिल्यस्य मतानुसारं, श्रुति-युक्त्या च प्रमाणितः, परमात्मा सर्वेभ्यः परः, तस्य च स्वरूपं, ऐश्वर्यं, करुणा, शुद्धता, चैतन्यं च, पूजायाः विधानं, भक्तेः महत्वं, अर्पणस्य स्वरूपं, सर्वं स्पष्टं प्रतिपाद्यते।