ਉਤ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ੍ਮृਤਿਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇषਾਚ੍ਚ
ਤੇ ਵਿਦਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਕਰਕੇ।
ਮਹਾਪਾਤਕਿਨਾਂ ਤ੍ਵਾਰ੍ਤੌ
ਪਰ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ—
ਸੈਕਾਨ੍ਤਭਾਵੋ ਗੀਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍
ਇਕ-ਰੂਪ ਹਾਲਤ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰਾਂ ਕृਤ੍ਵੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਹ
ਸਭ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਜਨੀਯੇਨਾਦ੍ਵਿਤੀਯਮਿਦਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍
ਇਹ ਹੀ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੈ।
ਤਚ੍ਛਕ੍ਤਿਰ੍ਮਾਯਾ ਜਡਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍
ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੜ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਪੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨ ਪ੍ਰਾਣਿਬੁਦ੍ਧਿਭ੍ਯੋऽਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮਾਯੋਚ੍ਚਾਵਚਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਮਿਮੀਤੇ ਪਿਤृਵਤ੍
ਉਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਹੇਠੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸ਼੍ਰੋਪਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨੇਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍
ਜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਹਨ।
ਫ਼ਲਮਸ੍ਮਾਦ੍ਬਾਦਰਾਯਣੋ ਦृष੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍
ਬਾਦਰਾਯਣ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਾਦਪ੍ਯਯਸ੍ਤਥਾ ਦृष੍ਟਮ੍
ਜਦੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਵਿਘਟਨ ਹੋਣਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੈਕ੍ਯਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵੈਕਤ੍ਵਮੁਪਾਧਿਯੋਗਹਾਨਾਦਾਦਿਤ੍ਯਵਤ੍
ਉਹ ਇਕਤਾ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਮਤਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰਣ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪृਥਗਿਤਿ ਚੇਨ੍ਨ ਪਰੇਣਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਮ੍
ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।
ਨ ਵਿਕਾਰਿਣਸ੍ਤੁ ਕਰਣਵਿਕਾਰਾਤ੍
ਪਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਯਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਲਯਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍
ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁਸ਼੍ਚਿਰਮਿਤਰੇषਾਂ ਤੁ ਹਾਨਿਰਨਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਾਤ੍
ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਲੰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ।
ਸਂਸृਤਿਰੇषਾਮਭਕ੍ਤਿ: ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਸਿਦ੍ਧੇ:
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਭਗਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਣ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ।
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇषਾਂ ਨੇਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਬ੍ਦਲਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ਭੇਦਾਦ੍ਰੁਦ੍ਰਵਤ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਅੱਖ ਹਨ, ਸ਼ਬਦ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰੁਦਰ ਵਾਂਗ।
ਆਵਿਸ੍ਤਿਰੋਭਾਵਾ ਵਿਕਾਰਾ: ਸ੍ਯੁ: ਕ੍ਰਿਯਾਫ਼ਲਸਂਯੋਗਾਤ੍
ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਲੁਕ ਜਾਣਾ ਬਦਲਾਅ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।