ਸ਼ਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਭਕ੍ਤਿਸੂਤ੍ਰਮ੍

ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ ਜੀ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਅਕਤੀਤਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਖੀ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਝੂਠ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ, ਇਕ ਘਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸੰਸਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਦਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਪਿਆਰ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਸੰਦੇਹ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਲਕੜ, ਭਾਵਨਾ, ਭੇਟ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਰੋਧ ਆਦਿ ਵੀ, ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੈਰ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ "ਅਜਨਮਾ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਜੂਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਰਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਭਲਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ, ਭਗਤੀ—ਜੋ ਪੂਜਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਰਵੋਚ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਲਲੇਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੱਧਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ, ਉਹ ਅੰਸ਼ਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਧੀਕ ਫਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੈਮਿਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਹੋਂਦ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਪਚਾਰਿਕ ਕਰਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਮ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ, ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੇਟ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਉਸਦੀ ਸੌਖੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਯਜਨਾ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਜੇ ਸਮਰਪਿਤ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੇਟ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਪ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਭੇਟ, ਜੇ ਨਿਯਤ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।