ਸ਼ਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਭਕ੍ਤਿਸੂਤ੍ਰਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲਗਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਸੰਗਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ "ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ" ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਤਰਕ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਨਿਰਣਯ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅੰਤਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪੱਖ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਕਰਮ ਸਫਾਈ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗੁਣ ਉਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤੀ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਬਾਦਰਾਯਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਡਿਲਯਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੋਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ "ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ," ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵਾਂਗ, ਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ "ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੀ ਹੈ," ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ। ਅਟੱਲ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ "ਫਿਰ ਇਹ ਸਭ ਝੂਠ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?" ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਵਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੀ ਨੀਂਹ। ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਤੇ ਨੀਂਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਵੀਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਤੱਤ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਤੀਜਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਸੰਸਾਰਕ ਲਛਣਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਦਰ, ਸਤਿਕਾਰ, ਪ੍ਰੇਮ, ਵੈਰ-ਰਹਿਤਤਾ, ਸੰਦੇਹ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਲਕੜ, ਭਾਵਨਾ, ਭੇਟ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਇਵੀਂ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਕਸਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਵੈਰ ਆਦਿਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ "ਅਜਨਮੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਇਆ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੂਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ, ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਵਿਚਲੇ, ਮੱਧਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੰਸ਼ਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਦਾ ਦਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।