ଶାଣ୍ଡିଲ୍ଯଭକ୍ତିସୂତ୍ରମ୍

ଏହି ଉପଦେଶର କଥା ଏପରି: ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ବିଷୟଟି ବୁଝିବାକୁ ପଡ଼େ। କେହି ଯଦି କହିବେ ଏହା ଦର୍ଶନର ଫଳ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଦର୍ଶନ ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ବିରାମ ରହିଥାଏ। ଏହି କଥା ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଅଭାବ ଥିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। କେହି ଯଦି କହନ୍ତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ସଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ସାହାଯ୍ୟ ପାଏ। ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି କୁହାଯାଇଛି, ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ବିକଳ୍ପ ପ୍ରସ୍ତାବ ମଧ୍ୟ ସମାଧାନ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସାଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଦୁଇଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁସୃତ, ପୂର୍ବ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭଳି। ତଥାପି ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନର ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ। କେହି ଯଦି କହନ୍ତି ଏହାକୁ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଭକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ, ସାଙ୍ଗ ଭଳି। ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବୋଧକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା କାର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗରୁ ଉପରି; ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସ୍ଥାପିତ। କିନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସାଧାରଣ ହେବାରୁ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନୁହେଁ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପରେ ଶେଷ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମ ସଂବନ୍ଧୀୟ ଅଂଶ ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସାମାନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ। ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଯୁକ୍ତିଜନିତ କ୍ରିୟା ବାଧା ଦୂର କରିବା ପରି। ଏହାର ସହଯୋଗୀ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। କାଶ୍ୟପଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଏହି ଶକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, କାରଣ ଏହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାସନଶକ୍ତି। ବାଦରାୟଣଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଆତ୍ମାରେ ଅଛି। ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁକ୍ତି ଦୁଇଟି ଏହି କଥା କହେ। ଯଦି କେହି କହନ୍ତି ଅସମତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ଥିର ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ତଫାତ୍ ଅଛି। ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେବେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେଠି ବିଶେଷ ତଫାତ୍ ରହିଯାଏ। ଯଦି କହାଯାଏ ଏହା ଶାସନଶକ୍ତି, ତେବେ ଏହା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ସ୍ୱଭାବଜ। ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସନଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠି ଅଛି। କିଏ ପଚାରିଲେ, "ତେବେ ସବୁ ମିଥ୍ୟା କାହିଁକି ନୁହେଁ?" ତେବେ ଉତ୍ତର ହେଉଛି, ଚିତ୍ତର ଅନନ୍ତତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଠାରୁ ତଫାତ୍ ଥିବାରୁ ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବିଚଳ ରହେ। ଏହାର ଆଧାର ଘରର ଭିତି ପରି। ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଅଛି—ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ, ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ି ତୃତୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ସଂଯୋଗରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘଟେ। ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜଣାଯାଏ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହାର ପବିତ୍ରତା ଲୋକିକ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ। ସ୍ମୃତିରେ ଆଦର, ସମ୍ମାନ, ସ୍ନେହ, ଶତ୍ରୁତାର ଅଭାବ, ସନ୍ଦେହ, କୀର୍ତ୍ତି, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ, ଭକ୍ତି, ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା, ବିରୋଧ ଓ ତାଦୃଶ ଘଟଣା ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱେଷ ଓ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଏପରି ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରକାଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟେ। ଯିଏ ଜନ୍ମ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ 'ଅଜନ୍ମା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦିବ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। କାରୁଣ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ। ଯେହେତୁ ଏହା ଜୀବନ୍ତ, ପ୍ରକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଏହା ନୁହେଁ।