ਅਥਾਤੋ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ
ਉਥੇ ਦੱਸ ਗੁਣ ਹਨ: ਰੰਗੀਨ, ਪੂਰਾ, ਸਜਾਇਆ, ਸਾਫ, ਸਪਸ਼ਟ, ਉੱਚਾ, ਨਰਮ, ਸਮ, ਸੁਕਮਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ। 'ਰੰਗੀਨ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੈਣੂ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੁਰ ਇਕਠੇ ਹੋਣ; 'ਪੂਰਾ' ਸੁਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; 'ਸਜਾਇਆ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਛਾਤੀ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਵੇ; 'ਸਾਫ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਟਕ ਜਾਂ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ; 'ਸਪਸ਼ਟ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬਦਲਾਅ, ਧਾਤੂ, ਸਮਾਸ, ਲਿੰਗ, ਵਿਆਕਰਨ, ਵਾਰਤਿਕ, ਵਿਭਕਤੀ ਆਦਿ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ; 'ਉੱਚਾ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੱਖਰ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਨ ਹੋਣ; 'ਨਰਮ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੇਜ਼, ਹੌਲੀ, ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ, ਮਿਲਾਪ, ਹਿਲਾਵਟ, ਲਾਪ, ਆਦਿ ਨਾਲ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; 'ਸਮ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਣ; 'ਸੁਕਮਾਰ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮ੍ਰਿਦੂ ਸ਼ਬਦ, ਸੁਰ ਤੇ ਕੁਹ-ਗਰਣ ਦੇ ਸਾਥ ਹੋਵੇ; 'ਮਿੱਠਾ' ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਲਿਤ ਸ਼ਬਦ, ਅੱਖਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗੀਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰਮਪ੍ਰੇਮਰੂਪਾ
ਉਹ ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਅਮृਤਸ੍ਵਰੂਪਾ ਚ
ਇਹ ਅਮਰਤਾ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਉ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਯਲ੍ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਪੁਮਾਨ੍ਸਿਦ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯਮृਤੋ ਭਵਤਿ ਤृਪ੍ਤੋ ਭਵਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਨ ਰਮਤੇ ਨੋਤ੍ਸਾਹੀ ਭਵਤਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਸਤ ਪੈਂਦਾ।
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧੋ ਭਵਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਰਾਮੋ ਭਵਤਿ
ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਨ ਕਾਮਯਮਾਨਾ ਨਿਰੋਧਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍
ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਰੋਕਣਾ ਹੈ।
ਨਿਰੋਧਸ੍ਤੁ ਲੋਕਵੇਦਵ੍ਯਾਪਾਰਨ੍ਯਾਸਃ
ਰੋਕਣਾ ਮਤਲਬ ਦੁਨੀਆਵੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨਨ੍ਯਤਾ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿषੂਦਾਸੀਨਤਾ ਚ
ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ।
ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਤ੍ਯਾਗੋऽਨਨ੍ਯਤਾ
ਹੋਰ ਸਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਇੱਕ-ਰੁਖਤਾ ਹੈ।
ਲੋਕਵੇਦੇषੁ ਤਦਨੁਕੂਲਾਚਰਣਂ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿषੂਦਾਸੀਨਤਾ ਚ
ਦੁਨੀਆਵੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬੇਲਾਗ ਹੋਣਾ।
ਭਵਤੁ ਨਿਸ਼੍ਚਯਦਾਢ੍ਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਰਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਫਿਰ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਾਤਿਤ੍ਯਸ਼ਙ੍ਕਯਾ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ।
ਲੋਕੋऽਪਿ ਤਾਵਦੇਵ ਭੋਜਨਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਵਧਿ
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਆਦਿ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਹੀ ਹਨ।
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਵਾਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਾਨਾਮਤਭੇਦਾਤ
ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੂਜਾਦਿष੍ਵਨੁਰਾਗ ਇਤਿ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯਃ
ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪੂਜਾ ਆਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ।
ਕਥਾਦਿष੍ਵਿਤਿ ਗਰ੍ਗਃ
ਗਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਕਥਾ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ।
ਆਤ੍ਮਰਤ੍ਯਵਿਰੋਧੇਨੇਤਿ ਸ਼ਾਣ੍ਡਿਲ੍ਯਃ
ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਨਾਰਦਸ੍ਤੁ ਤਦਰ੍ਪਿਤਾਖਿਲਾਚਾਰਤਾ ਤਦ੍ਵਿਸ੍ਮਰਣੇ ਪਰਮਵ੍ਯਾਕੁਲਤੇਤਿ
ਨਾਰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਤੇ ਘਣੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਜਾਣੀ।
ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵਮੇਵਮ੍
ਹਾਂ, ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ।
ਯਥਾ ਵ੍ਰਜਗੋਪਿਕਾਨਾਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚ,
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਵਿਸ੍ਮृਤ੍ਯਪਵਾਦਃ
ਉਥੇ ਵੀ, ਉਸ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਂ ਜਾਰਾਣਾਮਿਵ
ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਪਰਾਏ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤ੍ਸੁਖਸੁਖਿਤ੍ਵਮ੍
ਉਸ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾ ਤੁ ਕਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਯੋਗੇਭ੍ਯੋऽਪ੍ਯਧਿਕਤਰਾ
ਪਰ ਇਹ ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੋਗ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਫਲਰੂਪਤ੍ਵਾਤ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਫਲ ਰੂਪ ਹੈ।
ਈਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਭਿਮਾਨਦ੍ਵੇषਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦੈਨ੍ਯਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ
ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਸਾਧਨਮਿਤ੍ਯੇਕੇ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋऽਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ
ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਯਂ ਫਲਰੂਪਤੇਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੁਮਾਰਃ
ਬ੍ਰਹਮਕੁਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਫਲ ਰੂਪ ਹੈ।