ଅଥାତୋ ଭକ୍ତିଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ
ସେଠାରେ ଦଶଟି ଗୁଣ ଅଛି: ରଙ୍ଗିନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରଭେଦ, ଉଚ୍ଚ, ମୃଦୁ, ସମ, କୋମଳ ଓ ମଧୁର। 'ରଙ୍ଗିନ' ହେଉଛି ବାଂଶୀ ଓ ବୀଣାର ସ୍ୱରର ଏକତା; ଏହାକୁ ରଙ୍ଗିନ କୁହାଯାଏ। 'ପୂର୍ଣ୍ଣ' ହେଉଛି ସ୍ୱର ଓ ଶ୍ରୁତିର ପୂରଣ, ଛନ୍ଦ ଓ ପଦାକ୍ଷରର ଯୋଗ; ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ। 'ଶୋଭିତ' ହେଉଛି ଛାତି, ମୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଠ ସହିତ ଯୋଗ; ଏହାକୁ ଶୋଭିତ କୁହାଯାଏ। 'ସ୍ପଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଅଟକା ଓ ଭୟ ନଥିବା; ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। 'ପ୍ରଭେଦ' ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ, ନିଜସ୍ୱ ଭାବ, ବଦଳ, ଉପସର୍ଗ, ସମାସ, ଧାତୁ, ନିପାତ, ସ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗ, ଚରିତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ବିଭକ୍ତିର ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର; ଏହାକୁ ପ୍ରଭେଦ କୁହାଯାଏ। 'ଉଚ୍ଚ' ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ; ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ। 'ମୃଦୁ' ହେଉଛି ତ୍ୱରିତ, ଧୀର, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ, ଲମ୍ବା, ମିଶ୍ରିତ ଓ ଗ୍ରାସର ଚଳନ; ଏହାକୁ ମୃଦୁ କୁହାଯାଏ। 'ସମ' ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥଳର ମିଶ୍ରଣ; ଏହାକୁ ସମ କୁହାଯାଏ। 'କୋମଳ' ହେଉଛି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ୱର ଓ କୁହ ଗରଣ ଧ୍ୱନି ସହିତ; ଏହାକୁ କୋମଳ କୁହାଯାଏ। 'ମଧୁର' ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଆସିଥିବା, ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ପଦାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା; ଏହାକୁ ମଧୁର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦଶଟି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଗାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ସା ତ୍ଵସ୍ମିନ୍ ପରମପ୍ରେମରୂପା
ସେହି ଅଟୁଟ ପ୍ରେମ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅମୃତସ୍ଵରୂପା ଚ
ଏହା ଅମୃତର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଲ୍ଲବ୍ଧ୍ଵା ପୁମାନ୍ସିଦ୍ଧୋ ଭଵତ୍ଯମୃତୋ ଭଵତି ତୃପ୍ତୋ ଭଵତି
ଏହାକୁ ପାଇଲେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ଅମର ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନା କିଞ୍ଚିଦ୍ଵାଞ୍ଛତି ନ ଶୋଚତି ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ନ ରମତେ ନୋତ୍ସାହୀ ଭଵତି
ଏହାକୁ ଲାଭ କରିବା ପରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ରହିନାହିଁ, ଶୋକ କରିନାହିଁ, ଘୃଣା କରିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ କରିନାହିଁ, ନିରୁତ୍ସାହ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମତ୍ତୋ ଭଵତି ସ୍ତବ୍ଧୋ ଭଵତ୍ଯାତ୍ମାରାମୋ ଭଵତି
ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ମତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଅଟୁଟ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ସା ନ କାମଯମାନା ନିରୋଧରୂପତ୍ଵାତ୍
ଏହା ଚାହିଁବା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନିରୋଧର ରୂପ।
ନିରୋଧସ୍ତୁ ଲୋକଵେଦଵ୍ଯାପାରନ୍ଯାସଃ
ନିରୋଧ ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକ ଓ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପରିତ୍ୟାଗ।
ତସ୍ମିନ୍ନନନ୍ଯତା ତଦ୍ଵିରୋଧିଷୂଦାସୀନତା ଚ
ଏହାରେ ଅନନ୍ୟତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି ଉଦାସୀନତା ରହିଛି।
ଅନ୍ଯାଶ୍ରଯାଣାଂ ତ୍ଯାଗୋଽନନ୍ଯତା
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ଛାଡିବା ହିଁ ଅନନ୍ୟତା।
ଲୋକଵେଦେଷୁ ତଦନୁକୂଲାଚରଣଂ ତଦ୍ଵିରୋଧିଷୂଦାସୀନତା ଚ
ଲୋକ ଓ ବେଦ ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ କରିବା, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି ଉଦାସୀନ ରହିବା।
ଭଵତୁ ନିଶ୍ଚଯଦାଢ୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରରକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ପରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ହେଉ।
ଅନ୍ଯଥା ପାତିତ୍ଯଶଙ୍କଯା
ନହିଁଲେ ଅପସ୍ରବଣର ଭୟ ରହିଥାଏ।
ଲୋକୋଽପି ତାଵଦେଵ ଭୋଜନାଦିଵ୍ଯାପାରସ୍ତ୍ଵାଶରୀରଧାରଣାଵଧି
ଲୋକର ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ଶରୀର ରଖିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର।
ତଲ୍ଲକ୍ଷଣାନି ଵାଚ୍ଯନ୍ତେ ନାନାମତଭେଦାତ
ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଅନୁଯାୟୀ କହାଯାଏ।
ପୂଜାଦିଷ୍ଵନୁରାଗ ଇତି ପାରାଶର୍ଯଃ
ପୃଜା ଓ ଏହାପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି — ପାରାଶର୍ୟଙ୍କ କଥା।
କଥାଦିଷ୍ଵିତି ଗର୍ଗଃ
କଥା ଓ ଏହାପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ — ଗର୍ଗଙ୍କ କଥା।
ଆତ୍ମରତ୍ଯଵିରୋଧେନେତି ଶାଣ୍ଡିଲ୍ଯଃ
ଆତ୍ମରତିକୁ ବିରୋଧ କରିନଥିଲେ — ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟଙ୍କ କଥା।
ନାରଦସ୍ତୁ ତଦର୍ପିତାଖିଲାଚାରତା ତଦ୍ଵିସ୍ମରଣେ ପରମଵ୍ଯାକୁଲତେତି
ନାରଦଙ୍କ କଥା — ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ହେବା।
ଅସ୍ତ୍ଯେଵମେଵମ୍
ହଁ, ଏହିପରି ଠିକ୍ ଅଛି।
ଯଥା ଵ୍ରଜଗୋପିକାନାମ୍
ଯେପରି ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ,
ତତ୍ରାପି ନ ମାହାତ୍ମ୍ଯଜ୍ଞାନଵିସ୍ମୃତ୍ଯପଵାଦଃ
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ମହିମା ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଭୁଲିଯିବାର ଅପତ୍ୟାସନା ଲାଗୁନାହିଁ।
ତଦ୍ଵିହୀନଂ ଜାରାଣାମିଵ
ଏହା ନଥିଲେ, ଏହା ଅପର ଜଣଙ୍କର ଅନୁଚିତ ପ୍ରେମ ପରି ହୋଇଯାଏ।
ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ତସ୍ମିଂସ୍ତତ୍ସୁଖସୁଖିତ୍ଵମ୍
ସେଠାରେ କେବେଠି ଖୁସି ନାହିଁ, ନାହିଁ ଅନ୍ୟର ସୁଖରେ ସୁଖିତ ହେବା।
ସା ତୁ କର୍ମଜ୍ଞାନଯୋଗେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକତରା
କିନ୍ତୁ ଏହା କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗଠାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ।
ଫଲରୂପତ୍ଵାତ
କାରଣ ଏହା ଫଳର ସ୍ୱରୂପ।
ଈଶ୍ଵରସ୍ଯାପ୍ଯଭିମାନଦ୍ଵେଷିତ୍ଵାଦ୍ଦୈନ୍ଯପ୍ରିଯତ୍ଵାଚ୍ଚ
କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଅପ୍ରିୟ ଓ ନମ୍ରତା ପ୍ରିୟ।
ତସ୍ଯା ଜ୍ଞାନମେଵ ସାଧନମିତ୍ଯେକେ
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ରେ ସାଧନ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଶ୍ରଯତ୍ଵମିତ୍ଯନ୍ଯେ
ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା।
ସ୍ଵଯଂ ଫଲରୂପତେତି ବ୍ରହ୍ମକୁମାରଃ
ବ୍ରହ୍ମକୁମାର କହନ୍ତି: ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଫଳର ସ୍ୱରୂପ।