अथातो भक्तिं व्याख्यास्यामः
ସେଠାରେ ଦଶଟି ଗୁଣ ଅଛି: ରଙ୍ଗିନ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭିତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରଭେଦ, ଉଚ୍ଚ, ମୃଦୁ, ସମ, କୋମଳ ଓ ମଧୁର। 'ରଙ୍ଗିନ' ହେଉଛି ବାଂଶୀ ଓ ବୀଣାର ସ୍ୱରର ଏକତା; ଏହାକୁ ରଙ୍ଗିନ କୁହାଯାଏ। 'ପୂର୍ଣ୍ଣ' ହେଉଛି ସ୍ୱର ଓ ଶ୍ରୁତିର ପୂରଣ, ଛନ୍ଦ ଓ ପଦାକ୍ଷରର ଯୋଗ; ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ। 'ଶୋଭିତ' ହେଉଛି ଛାତି, ମୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଠ ସହିତ ଯୋଗ; ଏହାକୁ ଶୋଭିତ କୁହାଯାଏ। 'ସ୍ପଷ୍ଟ' ହେଉଛି ଅଟକା ଓ ଭୟ ନଥିବା; ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। 'ପ୍ରଭେଦ' ହେଉଛି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ, ନିଜସ୍ୱ ଭାବ, ବଦଳ, ଉପସର୍ଗ, ସମାସ, ଧାତୁ, ନିପାତ, ସ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗ, ଚରିତ୍ର, ଭାଷ୍ୟ ଓ ବିଭକ୍ତିର ଠିକ୍ ବ୍ୟବହାର; ଏହାକୁ ପ୍ରଭେଦ କୁହାଯାଏ। 'ଉଚ୍ଚ' ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ; ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ। 'ମୃଦୁ' ହେଉଛି ତ୍ୱରିତ, ଧୀର, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ, ଲମ୍ବା, ମିଶ୍ରିତ ଓ ଗ୍ରାସର ଚଳନ; ଏହାକୁ ମୃଦୁ କୁହାଯାଏ। 'ସମ' ହେଉଛି ଶ୍ୱାସ-ନିଶ୍ୱାସ ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥଳର ମିଶ୍ରଣ; ଏହାକୁ ସମ କୁହାଯାଏ। 'କୋମଳ' ହେଉଛି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ, ସ୍ୱର ଓ କୁହ ଗରଣ ଧ୍ୱନି ସହିତ; ଏହାକୁ କୋମଳ କୁହାଯାଏ। 'ମଧୁର' ହେଉଛି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଆସିଥିବା, ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ପଦାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିବା; ଏହାକୁ ମଧୁର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦଶଟି ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ଗାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा
ସେହି ଅଟୁଟ ପ୍ରେମ ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରେମର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
अमृतस्वरूपा च
ଏହା ଅମୃତର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
यल्लब्ध्वा पुमान्सिद्धो भवत्यमृतो भवति तृप्तो भवति
ଏହାକୁ ପାଇଲେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ଅମର ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
यत्प्राप्य ना किञ्चिद्वाञ्छति न शोचति न द्वेष्टि न रमते नोत्साही भवति
ଏହାକୁ ଲାଭ କରିବା ପରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ରହିନାହିଁ, ଶୋକ କରିନାହିଁ, ଘୃଣା କରିନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ କରିନାହିଁ, ନିରୁତ୍ସାହ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
यज्ज्ञात्वा मत्तो भवति स्तब्धो भवत्यात्मारामो भवति
ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ମତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଅଟୁଟ ହୁଅନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି।
सा न कामयमाना निरोधरूपत्वात्
ଏହା ଚାହିଁବା ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନିରୋଧର ରୂପ।
निरोधस्तु लोकवेदव्यापारन्यासः
ନିରୋଧ ଅର୍ଥାତ୍ ଲୋକ ଓ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପରିତ୍ୟାଗ।
तस्मिन्ननन्यता तद्विरोधिषूदासीनता च
ଏହାରେ ଅନନ୍ୟତା ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି ଉଦାସୀନତା ରହିଛି।
अन्याश्रयाणां त्यागोऽनन्यता
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ଛାଡିବା ହିଁ ଅନନ୍ୟତା।
लोकवेदेषु तदनुकूलाचरणं तद्विरोधिषूदासीनता च
ଲୋକ ଓ ବେଦ ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ କରିବା, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଦେଖି ଉଦାସୀନ ରହିବା।
भवतु निश्चयदाढ्यादूर्ध्वं शास्त्ररक्षणम्
ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ପରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ହେଉ।
अन्यथा पातित्यशङ्कया
ନହିଁଲେ ଅପସ୍ରବଣର ଭୟ ରହିଥାଏ।
लोकोऽपि तावदेव भोजनादिव्यापारस्त्वाशरीरधारणावधि
ଲୋକର ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନେ ଶରୀର ରଖିବା ପାଇଁ ମାତ୍ର।
तल्लक्षणानि वाच्यन्ते नानामतभेदात
ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଅନୁଯାୟୀ କହାଯାଏ।
पूजादिष्वनुराग इति पाराशर्यः
ପୃଜା ଓ ଏହାପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି — ପାରାଶର୍ୟଙ୍କ କଥା।
कथादिष्विति गर्गः
କଥା ଓ ଏହାପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ — ଗର୍ଗଙ୍କ କଥା।
आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्यः
ଆତ୍ମରତିକୁ ବିରୋଧ କରିନଥିଲେ — ଶାଣ୍ଡିଳ୍ୟଙ୍କ କଥା।
नारदस्तु तदर्पिताखिलाचारता तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति
ନାରଦଙ୍କ କଥା — ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ହେବା।
अस्त्येवमेवम्
ହଁ, ଏହିପରି ଠିକ୍ ଅଛି।
यथा व्रजगोपिकानाम्
ଯେପରି ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ,
तत्रापि न माहात्म्यज्ञानविस्मृत्यपवादः
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ମହିମା ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଭୁଲିଯିବାର ଅପତ୍ୟାସନା ଲାଗୁନାହିଁ।
तद्विहीनं जाराणामिव
ଏହା ନଥିଲେ, ଏହା ଅପର ଜଣଙ୍କର ଅନୁଚିତ ପ୍ରେମ ପରି ହୋଇଯାଏ।
नास्त्येव तस्मिंस्तत्सुखसुखित्वम्
ସେଠାରେ କେବେଠି ଖୁସି ନାହିଁ, ନାହିଁ ଅନ୍ୟର ସୁଖରେ ସୁଖିତ ହେବା।
सा तु कर्मज्ञानयोगेभ्योऽप्यधिकतरा
କିନ୍ତୁ ଏହା କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗଠାରୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ।
फलरूपत्वात
କାରଣ ଏହା ଫଳର ସ୍ୱରୂପ।
ईश्वरस्याप्यभिमानद्वेषित्वाद्दैन्यप्रियत्वाच्च
କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଅପ୍ରିୟ ଓ ନମ୍ରତା ପ୍ରିୟ।
तस्या ज्ञानमेव साधनमित्येके
କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ରେ ସାଧନ।
अन्योऽन्याश्रयत्वमित्यन्ये
ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି, ଏହା ପରସ୍ପର ନିର୍ଭରତା।
स्वयं फलरूपतेति ब्रह्मकुमारः
ବ୍ରହ୍ମକୁମାର କହନ୍ତି: ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଫଳର ସ୍ୱରୂପ।