అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోఽలసః।విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే।।18.28।।
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, అహంకారంతో, మోసంతో, దురుద్దేశంతో, అలసత్వంతో, నిరుత్సాహంగా, పనులు ఆలస్యం చేసే వాడు తామసికుడు అని అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు।ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనఞ్జయ।।18.29।।
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థిరత ఈ రెండింటిలోని మూడు రకాల భేదాలను, వాటి లక్షణాలను పూర్తిగా వేరు వేరుగా నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే।బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.30।।
పార్థా! ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో, భయం, భయమేమీ లేనిది, బంధం, విముక్తి — ఇవన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకునే బుద్ధి సాత్వికమైనది.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ।అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ।।18.31।।
పార్థా! ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసింది, చేయకూడదింది — వీటిని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధి రాజసికమైనది.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా।సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ।।18.32।।
పార్థా! అధర్మాన్ని ధర్మమని భావించి, అన్ని విషయాలను తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధి తామసికమైనది.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేన్ద్రియక్రియాః।యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.33।।
పార్థా! మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో స్థిరంగా ఉంచే ధైర్యం సాత్వికమైనది.
యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున।ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ।।18.34।।
పార్థా! ధర్మం, కామం, అర్థం — వీటిని ఫలితాలపై ఆశతో, మమకారంతో పట్టుకుని ఉండే ధైర్యం రాజసికమైనది.
యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ।న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ।।18.35।।
పార్థా! నిద్ర, భయం, శోకం, నిరుత్సాహం, అహంకారం — వీటిని వదిలిపెట్టని, తక్కువ బుద్ధి గలవాడి ధైర్యం తామసికమైనది.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రృణు మే భరతర్షభ।అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి।।18.36।।
భరతశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాలను నా నుండి విను. సాధన వల్ల కలిగే ఆనందం, దుఃఖానికి ముగింపు కలిగించే సుఖం, మొదట విషంలా అనిపించి, చివర్లో అమృతంలా అనిపించేది — అది ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగే సాత్విక సుఖం.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్।తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్।।18.37।।
మొదట విషంలా అనిపించి, ఫలితంలో అమృతంలా అనిపించే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగేది, సాత్వికమైనదిగా చెప్పబడింది.
విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపమమ్।పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్।।18.38।।
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు కలిగే సుఖం, మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివర్లో విషంలా మారేది రాజసికమైనదిగా చెప్పబడింది.
యదగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః।నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్।।18.39।।
ప్రారంభంలోనూ, ఫలితంలోనూ మనసును మాయలో పడేసే, నిద్ర, అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగే సుఖం తామసికమైనదిగా చెప్పబడింది.
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః।సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్ిత్రభిర్గుణైః।।18.40।।
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతల్లో గానీ, ప్రకృతిలో పుట్టిన ఈ మూడు గుణాల నుండి విముక్తి చెందిన జీవి ఎవ్వరూ లేరు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప।కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః।।18.41।।
పరంతపా! బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రుల కర్తవ్యాలు వారి స్వభావంలోంచి పుట్టిన గుణాల ప్రకారం వేరు వేరు గా నిర్ణయించబడ్డాయి.
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాన్తిరార్జవమేవ చ।జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్।।18.42।।
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, శుచిత్వం, సహనం, నేరుగా ఉండటం, జ్ఞానం, వివేకం, ఆస్తికత్వం — ఇవన్నీ బ్రాహ్మణుని సహజ కర్తవ్యాలు.
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్।దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్।।18.43।।
ధైర్యం, తేజస్సు, స్థిరత, నైపుణ్యం, యుద్ధంలో పారిపోకపోవడం, దానము, అధిపత్య భావం — ఇవన్నీ క్షత్రియుని సహజ కర్తవ్యాలు.
కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్।పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్।।18.44।।
వ్యవసాయం, ఆవుల సంరక్షణ, వ్యాపారం ఇవన్నీ వైశ్యుని సహజమైన పనులు. సేవ చేయడం శూద్రుని సహజమైన పని.
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః।స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విన్దతి తచ్ఛృణు।।18.45।।
తన పనిలో నిబద్ధతతో ఉన్న మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు. ఎవరు తమ పనిలో నిశ్చలంగా ఉంటారో వారు ఎలా సిద్ధిని పొందుతారో నేను చెబుతాను, విను.
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్।స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవః।।18.46।।
ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు ఎక్కడి నుండి పుట్టాయో, దేనివల్ల ఈ జగత్తు నిండిపోయిందో, ఆ పరమాత్మను తన పనితో ఆరాధిస్తే మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు.
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్।స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్।।18.47।।
తన స్వధర్మం లోపాలు ఉన్నా, పరధర్మాన్ని బాగా చేయడంవల్ల మించినది. తన సహజ స్వభావానికి అనుగుణంగా పని చేస్తే పాపం కలగదు.
సహజం కర్మ కౌన్తేయ సదోషమపి న త్యజేత్।సర్వారమ్భా హి దోషేణ ధూమేనాగ్నిరివావృతాః।।18.48।।
కౌంతేయా! లోపాలు ఉన్నా, సహజంగా కలిగిన పనిని వదిలిపెట్టకూడదు. ఎందుకంటే ప్రతి పని లోపాలతోనే ఉంటుంది, అగ్నికి పొగ కప్పినట్లుగా.
అసక్తబుద్ధిః సర్వత్ర జితాత్మా విగతస్పృహః।నైష్కర్మ్యసిద్ధిం పరమాం సంన్యాసేనాధిగచ్ఛతి।।18.49।।
ఎక్కడా ఆసక్తి లేకుండా, మనస్సును జయించుకుని, కోరికలు లేకుండా ఉండేవాడు, త్యాగం ద్వారా క్రియారహిత స్థితిలో ఉన్న పరమ సిద్ధిని పొందుతాడు.
సిద్ధిం ప్రాప్తో యథా బ్రహ్మ తథాప్నోతి నిబోధ మే।సమాసేనైవ కౌన్తేయ నిష్ఠా జ్ఞానస్య యా పరా।।18.50।।
కౌంతేయా! సంపూర్ణతను పొందినవాడు బ్రహ్మాన్ని ఎలా చేరుతాడో, జ్ఞానానికి ఉన్న పరమ స్థితిని సంక్షిప్తంగా నాకు విను.
బుద్ధ్యా విశుద్ధయా యుక్తో ధృత్యాఽఽత్మానం నియమ్య చ।శబ్దాదీన్ విషయాంస్త్యక్త్వా రాగద్వేషౌ వ్యుదస్య చ।।18.51।।
శుద్ధమైన బుద్ధితో, ధైర్యంతో మనస్సును నియంత్రించి, శబ్దాది విషయాలను వదిలి, రాగద్వేషాలను తొలగించి,
వివిక్తసేవీ లఘ్వాశీ యతవాక్కాయమానసః।ధ్యానయోగపరో నిత్యం వైరాగ్యం సముపాశ్రితః।।18.52।।
ఒంటరిగా ఉండి, తక్కువ తినుతూ, మాట, శరీరం, మనస్సును నియంత్రిస్తూ, ధ్యానయోగంలో నిత్యం నిమగ్నమై, విరక్తిని ఆశ్రయిస్తూ,
అహఙ్కారం బలం దర్పం కామం క్రోధం పరిగ్రహమ్।విముచ్య నిర్మమః శాన్తో బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే।।18.53।।
అహంకారం, బలం, గర్వం, కోరిక, కోపం, స్వాధీనత అన్నీ వదిలి, మమకారం లేకుండా, ప్రశాంతంగా ఉంటే బ్రహ్మానందాన్ని పొందగలడు.
బ్రహ్మభూతః ప్రసన్నాత్మా న శోచతి న కాఙ్క్షతి।సమః సర్వేషు భూతేషు మద్భక్తిం లభతే పరామ్।।18.54।।
బ్రహ్మస్వరూపుడై, ఆనందంగా ఉండేవాడు దుఃఖించడు, ఆశపడడు. అన్ని జీవుల పట్ల సమభావంతో ఉండి, నాకు పరమ భక్తిని పొందుతాడు.
భక్త్యా మామభిజానాతి యావాన్యశ్చాస్మి తత్త్వతః।తతో మాం తత్త్వతో జ్ఞాత్వా విశతే తదనన్తరమ్।।18.55।।
భక్తితో నన్ను నిజంగా ఎవడైతే తెలుసుకుంటాడో, నేను ఎవరో, ఎలా ఉన్నానో గ్రహిస్తాడు. అలా నన్ను తెలుసుకున్నవాడు వెంటనే నాలో లీనమవుతాడు.
సర్వకర్మాణ్యపి సదా కుర్వాణో మద్వ్యపాశ్రయః।మత్ప్రసాదాదవాప్నోతి శాశ్వతం పదమవ్యయమ్।।18.56।।
ఎప్పుడూ అన్ని పనులు చేస్తూ, నన్ను ఆశ్రయించినవాడు, నా కృప వల్ల శాశ్వతమైన, అవినాశమైన స్థితిని పొందుతాడు.
చేతసా సర్వకర్మాణి మయి సంన్యస్య మత్పరః।బుద్ధియోగముపాశ్రిత్య మచ్చిత్తః సతతం భవ।।18.57।।
మనస్సుతో అన్ని పనులను నాకే అర్పించి, నన్నే పరమ లక్ష్యంగా భావించి, బుద్ధి యోగాన్ని ఆశ్రయించి, నాలోనే మనస్సు నిమగ్నమై ఉండు.