జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా।కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః।।18.18।।
జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది, తెలుసుకునేవాడు — ఇవి పనికి ప్రేరణగా ఉండే మూడు. ఉపకరణం, పని, కర్త — ఇవి పనికి సంబంధించిన మూడు భాగాలు.
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః।ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి।।18.19।।
జ్ఞానం, పని, కర్త — ఇవన్నీ గుణాల ప్రకారం మూడు విధాలుగా ఉంటాయని గుణసంఖ్యలో చెప్పారు. వాటిని నేను చెప్పేది విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే।అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్।।18.20।।
ప్రతి జీవిలో ఒకటే, మారని తత్వాన్ని, విడివిడిగా కనిపించినా, అది ఏకంగా ఉందని చూసే జ్ఞానాన్ని సాత్విక జ్ఞానం అని తెలుసుకో.
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్।వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్।।18.21।।
అయితే, అన్ని ప్రాణుల్లో వేర్వేరు స్వభావాలు, వేర్వేరు జీవులుగా చూస్తే, అలాంటి జ్ఞానం రాజస స్వభావమైనదిగా తెలుసుకో.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్।అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్।।18.22।।
ఒకే పనిలో మమకారం చూపి, కారణం లేకుండా, అసత్యంగా, చిన్నగా భావించే జ్ఞానాన్ని తామస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్।అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్త్వికముచ్యతే।।18.23।।
కర్తవ్యంగా భావించి, మమకారం లేకుండా, కోరిక లేదా ద్వేషం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పనిని సాత్వికంగా అంటారు.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహఙ్కారేణ వా పునః।క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్।।18.24।।
ఫలితాన్ని కోరుతూ, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనిని రాజస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్।మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే।।18.25।।
పనికి వచ్చే ఫలితం, నష్టం, హాని, తన శక్తిని పరిగణించకుండా, మాయ వల్ల చేసే పనిని తామస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
ముక్తసఙ్గోఽనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః।సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే।।18.26।।
అనురాగం లేకుండా, 'నేనే చేశాను' అనే భావన లేకుండా, స్థిరంగా, ఉత్సాహంగా ఉండి, విజయం లేదా అపజయం వచ్చినా మనసు మారకుండా పని చేసే వాడు సాత్వికుడు అని అంటారు.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః।హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః।।18.27।।
ఫలితాలపై ఆశతో, లోభంగా, హింసతో, శుచిత్వం లేకుండా, సంతోషం లేదా దుఃఖానికి లోనయ్యే వాడు రాజసికుడు అని అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోఽలసః।విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే।।18.28।।
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, అహంకారంతో, మోసంతో, దురుద్దేశంతో, అలసత్వంతో, నిరుత్సాహంగా, పనులు ఆలస్యం చేసే వాడు తామసికుడు అని అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు।ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనఞ్జయ।।18.29।।
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థిరత ఈ రెండింటిలోని మూడు రకాల భేదాలను, వాటి లక్షణాలను పూర్తిగా వేరు వేరుగా నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే।బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.30।।
పార్థా! ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో, భయం, భయమేమీ లేనిది, బంధం, విముక్తి — ఇవన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకునే బుద్ధి సాత్వికమైనది.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ।అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ।।18.31।।
పార్థా! ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసింది, చేయకూడదింది — వీటిని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధి రాజసికమైనది.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా।సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ।।18.32।।
పార్థా! అధర్మాన్ని ధర్మమని భావించి, అన్ని విషయాలను తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధి తామసికమైనది.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేన్ద్రియక్రియాః।యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.33।।
పార్థా! మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో స్థిరంగా ఉంచే ధైర్యం సాత్వికమైనది.
యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున।ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ।।18.34।।
పార్థా! ధర్మం, కామం, అర్థం — వీటిని ఫలితాలపై ఆశతో, మమకారంతో పట్టుకుని ఉండే ధైర్యం రాజసికమైనది.
యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ।న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ।।18.35।।
పార్థా! నిద్ర, భయం, శోకం, నిరుత్సాహం, అహంకారం — వీటిని వదిలిపెట్టని, తక్కువ బుద్ధి గలవాడి ధైర్యం తామసికమైనది.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రృణు మే భరతర్షభ।అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి।।18.36।।
భరతశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాలను నా నుండి విను. సాధన వల్ల కలిగే ఆనందం, దుఃఖానికి ముగింపు కలిగించే సుఖం, మొదట విషంలా అనిపించి, చివర్లో అమృతంలా అనిపించేది — అది ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగే సాత్విక సుఖం.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్।తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్।।18.37।।
మొదట విషంలా అనిపించి, ఫలితంలో అమృతంలా అనిపించే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగేది, సాత్వికమైనదిగా చెప్పబడింది.
విషయేన్ద్రియసంయోగాద్యత్తదగ్రేఽమృతోపమమ్।పరిణామే విషమివ తత్సుఖం రాజసం స్మృతమ్।।18.38।।
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలిసినప్పుడు కలిగే సుఖం, మొదట అమృతంలా అనిపించి, చివర్లో విషంలా మారేది రాజసికమైనదిగా చెప్పబడింది.
యదగ్రే చానుబన్ధే చ సుఖం మోహనమాత్మనః।నిద్రాలస్యప్రమాదోత్థం తత్తామసముదాహృతమ్।।18.39।।
ప్రారంభంలోనూ, ఫలితంలోనూ మనసును మాయలో పడేసే, నిద్ర, అలసత్వం, నిర్లక్ష్యం వల్ల కలిగే సుఖం తామసికమైనదిగా చెప్పబడింది.
న తదస్తి పృథివ్యాం వా దివి దేవేషు వా పునః।సత్త్వం ప్రకృతిజైర్ముక్తం యదేభిః స్యాత్ిత్రభిర్గుణైః।।18.40।।
ఈ భూమిపై గానీ, దేవతల్లో గానీ, ప్రకృతిలో పుట్టిన ఈ మూడు గుణాల నుండి విముక్తి చెందిన జీవి ఎవ్వరూ లేరు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శూద్రాణాం చ పరంతప।కర్మాణి ప్రవిభక్తాని స్వభావప్రభవైర్గుణైః।।18.41।।
పరంతపా! బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రుల కర్తవ్యాలు వారి స్వభావంలోంచి పుట్టిన గుణాల ప్రకారం వేరు వేరు గా నిర్ణయించబడ్డాయి.
శమో దమస్తపః శౌచం క్షాన్తిరార్జవమేవ చ।జ్ఞానం విజ్ఞానమాస్తిక్యం బ్రహ్మకర్మ స్వభావజమ్।।18.42।।
శాంతి, ఇంద్రియనిగ్రహం, తపస్సు, శుచిత్వం, సహనం, నేరుగా ఉండటం, జ్ఞానం, వివేకం, ఆస్తికత్వం — ఇవన్నీ బ్రాహ్మణుని సహజ కర్తవ్యాలు.
శౌర్యం తేజో ధృతిర్దాక్ష్యం యుద్ధే చాప్యపలాయనమ్।దానమీశ్వరభావశ్చ క్షాత్రం కర్మ స్వభావజమ్।।18.43।।
ధైర్యం, తేజస్సు, స్థిరత, నైపుణ్యం, యుద్ధంలో పారిపోకపోవడం, దానము, అధిపత్య భావం — ఇవన్నీ క్షత్రియుని సహజ కర్తవ్యాలు.
కృషిగౌరక్ష్యవాణిజ్యం వైశ్యకర్మ స్వభావజమ్।పరిచర్యాత్మకం కర్మ శూద్రస్యాపి స్వభావజమ్।।18.44।।
వ్యవసాయం, ఆవుల సంరక్షణ, వ్యాపారం ఇవన్నీ వైశ్యుని సహజమైన పనులు. సేవ చేయడం శూద్రుని సహజమైన పని.
స్వే స్వే కర్మణ్యభిరతః సంసిద్ధిం లభతే నరః।స్వకర్మనిరతః సిద్ధిం యథా విన్దతి తచ్ఛృణు।।18.45।।
తన పనిలో నిబద్ధతతో ఉన్న మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు. ఎవరు తమ పనిలో నిశ్చలంగా ఉంటారో వారు ఎలా సిద్ధిని పొందుతారో నేను చెబుతాను, విను.
యతః ప్రవృత్తిర్భూతానాం యేన సర్వమిదం తతమ్।స్వకర్మణా తమభ్యర్చ్య సిద్ధిం విన్దతి మానవః।।18.46।।
ఈ లోకంలోని అన్ని జీవులు ఎక్కడి నుండి పుట్టాయో, దేనివల్ల ఈ జగత్తు నిండిపోయిందో, ఆ పరమాత్మను తన పనితో ఆరాధిస్తే మనిషి సంపూర్ణతను పొందుతాడు.
శ్రేయాన్స్వధర్మో విగుణః పరధర్మాత్స్వనుష్ఠితాత్।స్వభావనియతం కర్మ కుర్వన్నాప్నోతి కిల్బిషమ్।।18.47।।
తన స్వధర్మం లోపాలు ఉన్నా, పరధర్మాన్ని బాగా చేయడంవల్ల మించినది. తన సహజ స్వభావానికి అనుగుణంగా పని చేస్తే పాపం కలగదు.