దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్।స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్।।18.8।।
ఏ పని బాధ కలిగించేదిగా అనిపించి, లేక శరీరానికి కష్టం వస్తుందేమోనని భయపడి వదిలేస్తే, అలాంటి వదిలిపెట్టడం రాజస స్వభావంగా ఉంటుంది. అలాంటి వదిలిపెట్టడానికి ఫలితం కలుగదు.
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున।సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః।।18.9।।
అర్జునా, చేయాల్సిన పని కాబట్టి, ఆశ లేకుండా, ఫలితానికి మమకారం లేకుండా చేసే వదిలిపెట్టడాన్ని సాత్విక స్వభావంగా భావిస్తారు.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే।త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః।।18.10।।
యవడు స్వచ్ఛమైన మనస్సుతో, వివేకంతో, సందేహం లేకుండా ఉంటాడో, అతడు చెడు పనిని ద్వేషించడు, మంచి పనిలో మమకారం చూపడు. అలాంటి వదిలిపెట్టేవాడు సాత్వికుడుగా నిలుస్తాడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః।యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే।।18.11।।
శరీరం ఉన్నవాడు అన్ని పనులను పూర్తిగా వదిలేయడం సాధ్యం కాదు. కానీ పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టేవాడే నిజంగా వదిలిపెట్టేవాడని అంటారు.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్।భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్।।18.12।।
పనులకు వచ్చే ఫలితాలు మూడు విధాలుగా ఉంటాయి — ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, కలిసినవి. ఇవి వదిలిపెట్టని వారికి మరణానంతరం కలుగుతాయి. కానీ వదిలిపెట్టినవారికి ఎప్పుడూ రావు.
పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే।సాంఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్।।18.13।।
ఓ మహాబాహో, అన్ని పనులు పూర్తవడానికి అవసరమైన ఐదు కారణాలను జ్ఞానశాస్త్రంలో చెప్పినట్టు నన్ను విను.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్।వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్।।18.14।।
అవి ఏమిటంటే: శరీరం (పనికి ఆధారం), కర్త, వేర్వేరు ఉపకరణాలు, రకరకాల కృషులు, ఐదవదిగా దైవం — ఇవే ఆ ఐదు కారణాలు.
శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః।న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః।।18.15।।
ఒకడు శరీరం, మాట, మనస్సుతో చేసే ఏ పని అయినా — అది ధర్మమైనా, అధర్మమైనా — ఆ ఐదు కారణాల వల్లనే జరుగుతుంది.
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః।పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః।।18.16।।
ఈ విధంగా తెలిసినా, ఎవడు తనను మాత్రమే కర్తగా భావిస్తాడో, అతడు అవివేకంతో ఉన్నవాడు. అతడు నిజంగా చూడడంలేదు.
యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే।హత్వాపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే।।18.17।।
ఎవడిలో అహంకారం ఉండదో, ఎవడి బుద్ధి కలుషితం కాలేదో, అలాంటి వాడు ఈ లోకాలను సంహరించినా, వాస్తవానికి అతడు చంపడు, బంధించబడడు కూడా.
జ్ఞానం జ్ఞేయం పరిజ్ఞాతా త్రివిధా కర్మచోదనా।కరణం కర్మ కర్తేతి త్రివిధః కర్మసంగ్రహః।।18.18।।
జ్ఞానం, తెలుసుకోవాల్సినది, తెలుసుకునేవాడు — ఇవి పనికి ప్రేరణగా ఉండే మూడు. ఉపకరణం, పని, కర్త — ఇవి పనికి సంబంధించిన మూడు భాగాలు.
జ్ఞానం కర్మ చ కర్తా చ త్రిధైవ గుణభేదతః।ప్రోచ్యతే గుణసంఖ్యానే యథావచ్ఛృణు తాన్యపి।।18.19।।
జ్ఞానం, పని, కర్త — ఇవన్నీ గుణాల ప్రకారం మూడు విధాలుగా ఉంటాయని గుణసంఖ్యలో చెప్పారు. వాటిని నేను చెప్పేది విను.
సర్వభూతేషు యేనైకం భావమవ్యయమీక్షతే।అవిభక్తం విభక్తేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి సాత్త్వికమ్।।18.20।।
ప్రతి జీవిలో ఒకటే, మారని తత్వాన్ని, విడివిడిగా కనిపించినా, అది ఏకంగా ఉందని చూసే జ్ఞానాన్ని సాత్విక జ్ఞానం అని తెలుసుకో.
పృథక్త్వేన తు యజ్జ్ఞానం నానాభావాన్పృథగ్విధాన్।వేత్తి సర్వేషు భూతేషు తజ్జ్ఞానం విద్ధి రాజసమ్।।18.21।।
అయితే, అన్ని ప్రాణుల్లో వేర్వేరు స్వభావాలు, వేర్వేరు జీవులుగా చూస్తే, అలాంటి జ్ఞానం రాజస స్వభావమైనదిగా తెలుసుకో.
యత్తు కృత్స్నవదేకస్మిన్కార్యే సక్తమహైతుకమ్।అతత్త్వార్థవదల్పం చ తత్తామసముదాహృతమ్।।18.22।।
ఒకే పనిలో మమకారం చూపి, కారణం లేకుండా, అసత్యంగా, చిన్నగా భావించే జ్ఞానాన్ని తామస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
నియతం సఙ్గరహితమరాగద్వేషతః కృతమ్।అఫలప్రేప్సునా కర్మ యత్తత్సాత్త్వికముచ్యతే।।18.23।।
కర్తవ్యంగా భావించి, మమకారం లేకుండా, కోరిక లేదా ద్వేషం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పనిని సాత్వికంగా అంటారు.
యత్తు కామేప్సునా కర్మ సాహఙ్కారేణ వా పునః।క్రియతే బహులాయాసం తద్రాజసముదాహృతమ్।।18.24।।
ఫలితాన్ని కోరుతూ, అహంకారంతో, ఎక్కువ శ్రమతో చేసే పనిని రాజస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
అనుబన్ధం క్షయం హింసామనపేక్ష్య చ పౌరుషమ్।మోహాదారభ్యతే కర్మ యత్తత్తామసముచ్యతే।।18.25।।
పనికి వచ్చే ఫలితం, నష్టం, హాని, తన శక్తిని పరిగణించకుండా, మాయ వల్ల చేసే పనిని తామస స్వభావమైనదిగా అంటారు.
ముక్తసఙ్గోఽనహంవాదీ ధృత్యుత్సాహసమన్వితః।సిద్ధ్యసిద్ధ్యోర్నిర్వికారః కర్తా సాత్త్విక ఉచ్యతే।।18.26।।
అనురాగం లేకుండా, 'నేనే చేశాను' అనే భావన లేకుండా, స్థిరంగా, ఉత్సాహంగా ఉండి, విజయం లేదా అపజయం వచ్చినా మనసు మారకుండా పని చేసే వాడు సాత్వికుడు అని అంటారు.
రాగీ కర్మఫలప్రేప్సుర్లుబ్ధో హింసాత్మకోఽశుచిః।హర్షశోకాన్వితః కర్తా రాజసః పరికీర్తితః।।18.27।।
ఫలితాలపై ఆశతో, లోభంగా, హింసతో, శుచిత్వం లేకుండా, సంతోషం లేదా దుఃఖానికి లోనయ్యే వాడు రాజసికుడు అని అంటారు.
అయుక్తః ప్రాకృతః స్తబ్ధః శఠో నైష్కృతికోఽలసః।విషాదీ దీర్ఘసూత్రీ చ కర్తా తామస ఉచ్యతే।।18.28।।
అనుభవం లేని, మాంద్యం కలిగిన, అహంకారంతో, మోసంతో, దురుద్దేశంతో, అలసత్వంతో, నిరుత్సాహంగా, పనులు ఆలస్యం చేసే వాడు తామసికుడు అని అంటారు.
బుద్ధేర్భేదం ధృతేశ్చైవ గుణతస్త్రివిధం శ్రృణు।ప్రోచ్యమానమశేషేణ పృథక్త్వేన ధనఞ్జయ।।18.29।।
ధనంజయా! బుద్ధి, స్థిరత ఈ రెండింటిలోని మూడు రకాల భేదాలను, వాటి లక్షణాలను పూర్తిగా వేరు వేరుగా నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
ప్రవృత్తిం చ నివృత్తిం చ కార్యాకార్యే భయాభయే।బన్ధం మోక్షం చ యా వేత్తి బుద్ధిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.30।।
పార్థా! ఏది చేయాలో, ఏది చేయకూడదో, భయం, భయమేమీ లేనిది, బంధం, విముక్తి — ఇవన్నీ స్పష్టంగా తెలుసుకునే బుద్ధి సాత్వికమైనది.
యయా ధర్మమధర్మం చ కార్యం చాకార్యమేవ చ।అయథావత్ప్రజానాతి బుద్ధిః సా పార్థ రాజసీ।।18.31।।
పార్థా! ధర్మం, అధర్మం, చేయవలసింది, చేయకూడదింది — వీటిని తప్పుగా గ్రహించే బుద్ధి రాజసికమైనది.
అధర్మం ధర్మమితి యా మన్యతే తమసాఽఽవృతా।సర్వార్థాన్విపరీతాంశ్చ బుద్ధిః సా పార్థ తామసీ।।18.32।।
పార్థా! అధర్మాన్ని ధర్మమని భావించి, అన్ని విషయాలను తప్పుగా అర్థం చేసుకునే బుద్ధి తామసికమైనది.
ధృత్యా యయా ధారయతే మనఃప్రాణేన్ద్రియక్రియాః।యోగేనావ్యభిచారిణ్యా ధృతిః సా పార్థ సాత్త్వికీ।।18.33।।
పార్థా! మనస్సు, ప్రాణం, ఇంద్రియాల క్రియలను అచంచలమైన యోగంతో స్థిరంగా ఉంచే ధైర్యం సాత్వికమైనది.
యయా తు ధర్మకామార్థాన్ ధృత్యా ధారయతేఽర్జున।ప్రసఙ్గేన ఫలాకాఙ్క్షీ ధృతిః సా పార్థ రాజసీ।।18.34।।
పార్థా! ధర్మం, కామం, అర్థం — వీటిని ఫలితాలపై ఆశతో, మమకారంతో పట్టుకుని ఉండే ధైర్యం రాజసికమైనది.
యయా స్వప్నం భయం శోకం విషాదం మదమేవ చ।న విముఞ్చతి దుర్మేధా ధృతిః సా పార్థ తామసీ।।18.35।।
పార్థా! నిద్ర, భయం, శోకం, నిరుత్సాహం, అహంకారం — వీటిని వదిలిపెట్టని, తక్కువ బుద్ధి గలవాడి ధైర్యం తామసికమైనది.
సుఖం త్విదానీం త్రివిధం శ్రృణు మే భరతర్షభ।అభ్యాసాద్రమతే యత్ర దుఃఖాన్తం చ నిగచ్ఛతి।।18.36।।
భరతశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు మూడు రకాల సుఖాలను నా నుండి విను. సాధన వల్ల కలిగే ఆనందం, దుఃఖానికి ముగింపు కలిగించే సుఖం, మొదట విషంలా అనిపించి, చివర్లో అమృతంలా అనిపించేది — అది ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగే సాత్విక సుఖం.
యత్తదగ్రే విషమివ పరిణామేఽమృతోపమమ్।తత్సుఖం సాత్త్వికం ప్రోక్తమాత్మబుద్ధిప్రసాదజమ్।।18.37।।
మొదట విషంలా అనిపించి, ఫలితంలో అమృతంలా అనిపించే సుఖం, ఆత్మజ్ఞానం వల్ల కలిగేది, సాత్వికమైనదిగా చెప్పబడింది.