మనఃప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః।భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్తపో మానసముచ్యతే।।17.16।।
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండటం, మృదుత్వం, మౌనం, ఆత్మ నియంత్రణ, భావశుద్ధి — ఇవే మానసిక తపస్సు.
శ్రద్ధయా పరయా తప్తం తపస్తత్ిత్రవిధం నరైః।అఫలాకాఙ్క్షిభిర్యుక్తైః సాత్త్వికం పరిచక్షతే।।17.17।।
ఈ మూడు రకాల తపస్సును, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, గొప్ప విశ్వాసంతో చేసే వారు సాత్వికులు అని చెబుతారు.
సత్కారమానపూజార్థం తపో దమ్భేన చైవ యత్।క్రియతే తదిహ ప్రోక్తం రాజసం చలమధ్రువమ్।।17.18।।
గౌరవం, మాన్యం, పూజ కోసం, అహంకారంతో చేసే తపస్సు ఈ లోకంలో రాజస స్వభావంగా, అచంచలంగా, నిస్సారంగా ఉంటుందని చెప్పబడింది.
మూఢగ్రాహేణాత్మనో యత్పీడయా క్రియతే తపః।పరస్యోత్సాదనార్థం వా తత్తామసముదాహృతమ్।।17.19।।
తప్పు అర్థంతో, తనను తాను బాధించుకుంటూ, లేదా ఇతరులకు హాని కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో చేసే తపస్సు తామస స్వభావంగా చెప్పబడింది.
దాతవ్యమితి యద్దానం దీయతేఽనుపకారిణే।దేశే కాలే చ పాత్రే చ తద్దానం సాత్త్వికం స్మృతమ్।।17.20।।
ఇది ఇవ్వాలి అని భావించి, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, సరైన స్థలంలో, సరైన సమయంలో, యోగ్యుడైనవారికి ఇచ్చే దానం శుద్ధమైనదిగా గుర్తించబడింది.
యత్తు ప్రత్యుపకారార్థం ఫలముద్దిశ్య వా పునః।దీయతే చ పరిక్లిష్టం తద్దానం రాజసం స్మృతమ్।।17.21।।
ప్రతిఫలం కోసం లేదా తిరిగి ఏదైనా ఆశించి, లేదా ఇబ్బంది పడుతూ ఇచ్చే దానం రాజస స్వభావంగా గుర్తించబడింది.
అదేశకాలే యద్దానమపాత్రేభ్యశ్చ దీయతే।అసత్కృతమవజ్ఞాతం తత్తామసముదాహృతమ్।।17.22।।
సరైన స్థలం, కాలం కాకుండా, అర్హత లేని వారికి, గౌరవం లేకుండా లేదా అవమానంగా ఇచ్చే దానం తామస స్వభావంగా చెప్పబడింది.
తత్సదితి నిర్దేశో బ్రహ్మణస్త్రివిధః స్మృతః।బ్రాహ్మణాస్తేన వేదాశ్చ యజ్ఞాశ్చ విహితాః పురా।।17.23।।
ఓం, తత్, సత్ అనే మూడు పదాలు పరబ్రహ్మానికి గుర్తుగా భావించబడతాయి. వీటి ద్వారా బ్రాహ్మణులు, వేదాలు, యజ్ఞాలు పురాతన కాలంలో ఏర్పడినవి.
తస్మాదోమిత్యుదాహృత్య యజ్ఞదానతపఃక్రియాః।ప్రవర్తన్తే విధానోక్తాః సతతం బ్రహ్మవాదినామ్।।17.24।।
అందువల్ల, బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకున్నవారు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి కార్యాలను నియమానుసారం చేయడానికి ముందుగా 'ఓం' అనే పదాన్ని ఉచ్చరిస్తారు.
తదిత్యనభిసన్ధాయ ఫలం యజ్ఞతపఃక్రియాః।దానక్రియాశ్చ వివిధాః క్రియన్తే మోక్షకాఙ్క్షి।।17.25।।
'తత్' అనే పదాన్ని పలకుతూ, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా, వివిధ యజ్ఞాలు, తపస్సులు, దానాలు మోక్షాన్ని కోరేవారు చేస్తారు.
సద్భావే సాధుభావే చ సదిత్యేతత్ప్రయుజ్యతే।ప్రశస్తే కర్మణి తథా సచ్ఛబ్దః పార్థ యుజ్యతే।।17.26।।
'సత్' అనే పదం నిజమైనదిగా, మంచిగా ఉన్నదిగా, అలాగే శ్లాఘనీయమైన కార్యాలలో కూడా ఉపయోగించబడుతుంది, అర్జునా.
యజ్ఞే తపసి దానే చ స్థితిః సదితి చోచ్యతే।కర్మ చైవ తదర్థీయం సదిత్యేవాభిధీయతే।।17.27।।
యజ్ఞం, తపస్సు, దానంలో స్థిరంగా ఉండడాన్ని 'సత్' అని అంటారు. అలాగే వాటి కోసం చేసే కార్యాన్ని కూడా 'సత్' అని పిలుస్తారు.
అశ్రద్ధయా హుతం దత్తం తపస్తప్తం కృతం చ యత్।అసదిత్యుచ్యతే పార్థ న చ తత్ప్రేత్య నో ఇహ।।17.28।।
నమ్మకం లేకుండా చేసే హోమం, దానం, తపస్సు, లేదా ఏ కార్యం అయినా 'అసత్' అని పిలవబడుతుంది, అర్జునా. అది ఈ లోకంలోనూ, మరణానంతరం కూడా ఫలించదు.
అర్జున ఉవాచ సంన్యాసస్య మహాబాహో తత్త్వమిచ్ఛామి వేదితుమ్। త్యాగస్య చ హృషీకేశ పృథక్కేశినిషూదన।।18.1।।
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు: మహాబాహువా! సన్న్యాసం యొక్క తత్వాన్ని, త్యాగం యొక్క తత్వాన్ని, అలాగే వీటి మధ్య ఉన్న తేడాను తెలుసుకోవాలని నేను కోరుతున్నాను, హృషీకేశా! కేశిని సంహరించినవాడా!
శ్రీ భగవానువాచ కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సంన్యాసం కవయో విదుః। సర్వకర్మఫలత్యాగం ప్రాహుస్త్యాగం విచక్షణాః।।18.2।।
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: కోరికతో చేసే కర్మలను వదిలిపెట్టడాన్ని సన్న్యాసంగా జ్ఞానులు భావిస్తారు. అన్ని కర్మల ఫలితాలను వదిలిపెట్టడాన్ని త్యాగంగా పండితులు అంటారు.
త్యాజ్యం దోషవదిత్యేకే కర్మ ప్రాహుర్మనీషిణః। యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యమితి చాపరే।।18.3।।
కొంతమంది పండితులు కర్మను దోషంగా భావించి వదిలేయాలని అంటారు. మరికొందరు యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి కర్మలు వదిలిపెట్టకూడదని అంటారు.
నిశ్చయం శ్రృణు మే తత్ర త్యాగే భరతసత్తమ।త్యాగో హి పురుషవ్యాఘ్ర త్రివిధః సంప్రకీర్తితః।।18.4।।
భరతశ్రేష్ఠుడా! త్యాగం గురించి నా నిర్ణయాన్ని విను. త్యాగం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది, పురుషవృక్షమా!
యజ్ఞదానతపఃకర్మ న త్యాజ్యం కార్యమేవ తత్।యజ్ఞో దానం తపశ్చైవ పావనాని మనీషిణామ్।।18.5।।
యజ్ఞం, దానం, తపస్సు వంటి కర్మలు వదిలిపెట్టకూడదు; అవి తప్పక చేయాలి. ఇవి జ్ఞానులకు కూడా పవిత్రతను ఇస్తాయి.
ఏతాన్యపి తు కర్మాణి సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలాని చ।కర్తవ్యానీతి మే పార్థ నిశ్ిచతం మతముత్తమమ్।।18.6।।
అయితే, ఈ కార్యాలను కూడా ఆశ లేకుండా, ఫలితాన్ని వదిలిపెట్టి చేయాలి. ఇదే నా స్థిరమైన, ఉత్తమమైన అభిప్రాయం, అర్జునా.
నియతస్య తు సంన్యాసః కర్మణో నోపపద్యతే।మోహాత్తస్య పరిత్యాగస్తామసః పరికీర్తితః।।18.7।।
నియమితమైన కర్మలను వదిలిపెట్టడం సరైంది కాదు. అవి మోహంతో వదిలిపెడితే, అది తామస స్వభావంగా చెప్పబడుతుంది.
దుఃఖమిత్యేవ యత్కర్మ కాయక్లేశభయాత్త్యజేత్।స కృత్వా రాజసం త్యాగం నైవ త్యాగఫలం లభేత్।।18.8।।
ఏ పని బాధ కలిగించేదిగా అనిపించి, లేక శరీరానికి కష్టం వస్తుందేమోనని భయపడి వదిలేస్తే, అలాంటి వదిలిపెట్టడం రాజస స్వభావంగా ఉంటుంది. అలాంటి వదిలిపెట్టడానికి ఫలితం కలుగదు.
కార్యమిత్యేవ యత్కర్మ నియతం క్రియతేఽర్జున।సఙ్గం త్యక్త్వా ఫలం చైవ స త్యాగః సాత్త్వికో మతః।।18.9।।
అర్జునా, చేయాల్సిన పని కాబట్టి, ఆశ లేకుండా, ఫలితానికి మమకారం లేకుండా చేసే వదిలిపెట్టడాన్ని సాత్విక స్వభావంగా భావిస్తారు.
న ద్వేష్ట్యకుశలం కర్మ కుశలే నానుషజ్జతే।త్యాగీ సత్త్వసమావిష్టో మేధావీ ఛిన్నసంశయః।।18.10।।
యవడు స్వచ్ఛమైన మనస్సుతో, వివేకంతో, సందేహం లేకుండా ఉంటాడో, అతడు చెడు పనిని ద్వేషించడు, మంచి పనిలో మమకారం చూపడు. అలాంటి వదిలిపెట్టేవాడు సాత్వికుడుగా నిలుస్తాడు.
న హి దేహభృతా శక్యం త్యక్తుం కర్మాణ్యశేషతః।యస్తు కర్మఫలత్యాగీ స త్యాగీత్యభిధీయతే।।18.11।।
శరీరం ఉన్నవాడు అన్ని పనులను పూర్తిగా వదిలేయడం సాధ్యం కాదు. కానీ పనుల ఫలితాలను వదిలిపెట్టేవాడే నిజంగా వదిలిపెట్టేవాడని అంటారు.
అనిష్టమిష్టం మిశ్రం చ త్రివిధం కర్మణః ఫలమ్।భవత్యత్యాగినాం ప్రేత్య న తు సంన్యాసినాం క్వచిత్।।18.12।।
పనులకు వచ్చే ఫలితాలు మూడు విధాలుగా ఉంటాయి — ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, కలిసినవి. ఇవి వదిలిపెట్టని వారికి మరణానంతరం కలుగుతాయి. కానీ వదిలిపెట్టినవారికి ఎప్పుడూ రావు.
పఞ్చైతాని మహాబాహో కారణాని నిబోధ మే।సాంఖ్యే కృతాన్తే ప్రోక్తాని సిద్ధయే సర్వకర్మణామ్।।18.13।।
ఓ మహాబాహో, అన్ని పనులు పూర్తవడానికి అవసరమైన ఐదు కారణాలను జ్ఞానశాస్త్రంలో చెప్పినట్టు నన్ను విను.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్।వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్।।18.14।।
అవి ఏమిటంటే: శరీరం (పనికి ఆధారం), కర్త, వేర్వేరు ఉపకరణాలు, రకరకాల కృషులు, ఐదవదిగా దైవం — ఇవే ఆ ఐదు కారణాలు.
శరీరవాఙ్మనోభిర్యత్కర్మ ప్రారభతే నరః।న్యాయ్యం వా విపరీతం వా పఞ్చైతే తస్య హేతవః।।18.15।।
ఒకడు శరీరం, మాట, మనస్సుతో చేసే ఏ పని అయినా — అది ధర్మమైనా, అధర్మమైనా — ఆ ఐదు కారణాల వల్లనే జరుగుతుంది.
తత్రైవం సతి కర్తారమాత్మానం కేవలం తు యః।పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాన్న స పశ్యతి దుర్మతిః।।18.16।।
ఈ విధంగా తెలిసినా, ఎవడు తనను మాత్రమే కర్తగా భావిస్తాడో, అతడు అవివేకంతో ఉన్నవాడు. అతడు నిజంగా చూడడంలేదు.
యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే।హత్వాపి స ఇమాఁల్లోకాన్న హన్తి న నిబధ్యతే।।18.17।।
ఎవడిలో అహంకారం ఉండదో, ఎవడి బుద్ధి కలుషితం కాలేదో, అలాంటి వాడు ఈ లోకాలను సంహరించినా, వాస్తవానికి అతడు చంపడు, బంధించబడడు కూడా.